Rosetta Taşı ve Hiyerogliflerin Çözümü
Kısa cevap
Rosetta Taşı, MÖ 196 tarihli bir rahip fermanını hiyeroglif, demotik ve Eski Yunanca olmak üzere üç yazıyla taşıyan granodiyorit bir steldir. 1799'da Rosetta'da yeniden bulundu ve hiyerogliflerin çözülmesine yardımcı oldu.
Ana maddeler
- MÖ 196 tarihli Ptolemaios V Epiphanes adına çıkarılmış bir fermanı taşır.
- Yazılar hiyeroglif, demotik ve Eski Yunanca olmak üzere üç biçimdedir.
- 1799'da Rosetta'da (Rashid) yeniden bulundu.
- 1801'de İngilizlere devredildi ve bugün British Museum'da sergilenir.
- Champollion 1822'de Mısır yazılarının çevrimini duyurdu.
Rosetta Taşı nedir?
Rosetta Taşı, MÖ 196 yılında Ptolemaik hanedan döneminde çıkarılmış bir rahip fermanını taşıyan granodiyorit bir steldir. Ferman, kral Ptolemaios V Epiphanes adına düzenlenmiştir ve kralın cömertliğini ve dindarlığını onaylar. Taşın üst ve orta kısımları Eski Mısırca ile hiyeroglif ve demotik yazıyla, alt kısmı ise Eski Yunanca ile yazılmıştır. Bu üçlü yapı, aynı metnin üç farklı yazıyla verildiği anlamına gelir. Taş, adını bulunduğu yer olan Rosetta'dan (Rashid) alır. Rosetta, İskenderiye'nin yaklaşık 35 mil kuzeydoğusunda, Akdeniz kıyısına yakın bir yerdir. Faraonik dönemde Rosetta diye bir kent yoktu; taş daha sonra buraya taşınmış ve bir yapının temelinde kullanılmıştır. Granodiyorit sert ve dayanıklı bir taş olduğu için yapı malzemesi olarak seçilmiş olabilir. Bugün kırık bir stel parçası olarak British Museum'da sergilenir. Rosetta Taşı, Antik Mısır: Nil kıyısında yükselen uygarlık konusunun en çok bilinen fiziksel kanıtlarından biridir.
Yazıtın üç dili nasıl bir araya gelir?
Hiyeroglif, Antik Mısır'ın resim temelli yazısıdır. Demotik ise Mısırlıların hiyerogliflerle birlikte uzun süre kullandığı, el yazısına yakın bir Mısır yazısıdır; "halkın yazısı" olarak da anılır. Eski Yunanca ise Ptolemaik dönemde Mısır'ın yönetim ve kültür diliydi. Taşın üç dilli olması, Ptolemaik Mısır'ın iki dilli yapısını yansıtır: Mısırca konuşan yerel halk ile Yunanca konuşan yöneticiler aynı toplumda yaşıyordu. Bu nedenle aynı ferman üç yazıyla kaydedildi. Taşta hiyeroglifler en üstte, demotik ortada, Eski Yunanca en altta yer alır. Eski Yunanca zaten bilindiği için, aynı metnin bu üç biçimde bulunması hiyeroglif ve demotik yazıların çözülmesi için güçlü bir başlangıç noktası sundu.
Bulunuşu ve el değiştirme süreci
Rosetta Taşı 1799'da yeniden bulundu. Napolyon'un Mısır seferine katılan Fransız askerleri Rosetta'daki kalelerini onarırken bu üç dilli steli keşfetti. Askerler ve Napolyon'un Mısır'a getirdiği bilim insanları, taşın hiyeroglifleri çözmenin anahtarı olabileceğini fark etti. Ortaçağ Arap bilginleri de yüzyıllar boyunca hiyeroglifleri çözmeye çalışmıştı; taş bu çabaya yeni bir veri ekledi. Fransızlar taşı uzun süre elinde tutamadı. 1801'de Napolyon'un Mısır seferinin kalan güçleri İskenderiye Antlaşması'nı imzaladı. Anlaşmanın 16. maddesi, Fransızların 22 Mısır eserini İngilizlere devretmesini öngörüyordu. Bu eserler arasında iki büyük lahit de vardı; bunlardan birinin o dönemde Büyük İskender'in lahti olduğuna inanılıyordu. Devredilen eserler arasında en çok tanınanı Rosetta Taşı oldu. Taşın sol ve sağ kenarlarında "Mısır'da 1801'de İngiliz ordusu tarafından ele geçirildi" ve "Presented by King George III" yazmaktadır. Bugün British Museum'da sergilenmektedir.
Hiyerogliflerin çözülmesi nasıl ilerledi?
Taşın üç metnin aynı fermanın farklı yazılarıyla verildiği 1799'da fark edildi. Eski Yunanca metnin ilk tam çevirisi 1803'te yayımlandı. 1802'de demotik yazının yabancı adları hecelemek için sesli (fonetik) karakterler kullandığı anlaşıldı. 1814'te hiyeroglif yazının da aynı şekilde yabancı adları hecelemek için sesli karakterler kullandığı ve demotikle güçlü benzerlikler taşıdığı fark edildi. 1822-1824 arasında sesli karakterlerin yalnızca yabancı adlar için değil, yerli Mısırca sözcükleri hecelemek için de kullanıldığı anlaşıldı. Jean-François Champollion, 1822'de Paris'te Mısır yazılarının çevrimini (transliterasyonunu) duyurdu. Bu adımlar hiyerogliflerin çözülmesini hızlandırdı; ancak Mısırca yazı ve edebiyatın güvenle okunması daha uzun sürdü. Taşın çözülmesine katkıda bulunan tek eser değildi; Casati Papirüsü ve Kingston Lacy'deki Philae Obeliski gibi başka eserler de veri sağladı. Yine de Rosetta Taşı, bu eserler arasında en çok tanınanıdır.
Fiziksel durumu ve metin düzeni
Rosetta Taşı, kırık bir stel parçasıdır. Granodiyorit bir blok üzerine oyulmuştur. Metin üç yatay bölüm halinde düzenlenmiştir: üstte hiyeroglifler, ortada demotik, altta Eski Yunanca. Taşın kenarlarında İngilizce yazılar bulunur. Bu yazılar taşın 1801'de İngiliz ordusu tarafından ele geçirildiğini ve Kral III. George tarafından sunulduğunu belirtir. Taşın sert yapısı, onun bir yapı bloğu olarak yeniden kullanılmasını açıklar; Rosetta'da bir yapının temelinde bulunmuştur. Bugün British Museum'da sergilenen taş, Antik Mısır yazılarının çözülmesi sürecinde en çok bilinen fiziksel kanıttır.
Rosetta Taşı'nın çözülme sürecindeki yeri
Rosetta Taşı, hiyerogliflerin çözülmesi sürecinde merkezi bir başlangıç noktası oldu. Aynı metnin üç yazıyla bulunması, bilinen Eski Yunanca metin ile bilinmeyen Mısırca metinleri karşılaştırma olanağı verdi. Bu karşılaştırma, demotik ve hiyeroglif yazıların sesli karakterler kullandığını gösterdi. Champollion ve Thomas Young gibi araştırmacılar bu verilerden yararlandı. Taşın yeniden bulunmasından yaklaşık 20 yıl sonra hiyerogliflerin çevrimi duyuruldu. Bu süre, Antik Mısır yazılarının çözülmesi için kısa bir süredir; ancak Mısırca yazı ve edebiyatın güvenle okunması daha uzun sürdü. Taş bugün de Antik Mısır çalışmalarının simgesi olarak anılır; ancak onun değeri, tek başına bir mucize olmasından değil, aynı metnin üç yazıyla korunmuş olmasından gelir.
Ferman ne anlatır?
Ferman, MÖ 196 yılında bir grup Mısır rahibi ile Mısır'ın yöneticisi Ptolemaios V tarafından çıkarılmıştır. Metin, kralın cömertliğini ve dindarlığını onaylar. Taşın üç dilli olması, aynı siyasi ve dini mesajın farklı topluluklara iletilmesini sağladı. Bu nedenle taş yalnızca bir dil bilimi verisi değil, Ptolemaik dönemin siyasi ve dini uygulamalarına dair bir belgedir.
Taşın Rosetta'da bulunması nasıl mümkün oldu?
Rosetta kenti faraonik dönemde yoktu. Taş, Mısır'ın uzun tarihi içinde bir yerden Rosetta'ya taşınmış ve bir yapının temelinde kullanılmıştır. Granodiyorit sert bir taştır; bu nedenle yapı bloğu olarak kullanılmış olması şaşırtıcı değildir. 1799'da Fransız askerleri kalelerini onarırken bu bloğu fark etti. Böylece bir yapı malzemesi, Antik Mısır yazılarının çözülmesinde kullanılan bir belgeye dönüştü.
Temel tarihler
| Olay | Tarih |
|---|---|
| Fermanın çıkarılması | MÖ 196 |
| Taşın yeniden bulunması | 1799 |
| Taşın İngilizlere devri | 1801 |
| Demotikte sesli karakterlerin fark edilmesi | 1802 |
| Eski Yunanca metnin ilk tam çevirisi | 1803 |
| Hiyerogliflerde sesli karakterlerin fark edilmesi | 1814 |
| Champollion'un çevrimi duyurması | 1822 |
| Yerli sözcüklerde sesli karakter kullanımı | 1822-1824 |
İade tartışması
Rosetta Taşı'nın British Museum'da sergilenmesi, Mısır'ın eseri geri istemesiyle ilgili tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Mısır'ın önde gelen arkeologlarından Zahi Hawass, taşın Mısır'a iade edilmesini talep etmiştir. 2009'da BBC, taşın Mısır'a ödünç verilmesinin tartışmayı çözebileceğini bildirmiştir. 2022'de kolonyal dönemde ele geçirilen eserler konusunda yeni bir farkındalık yaşandığı ve taşın Mısır'a getirilmesi için yeni bir baskı olduğu haberleri yer almıştır. Taşın sol ve sağ kenarlarındaki İngilizce yazılar, onun 1801'de İngiliz ordusu tarafından ele geçirildiğini ve Kral III. George tarafından sunulduğunu hatırlatır.
Sık sorulan diğer sorular
Rosetta Taşı hangi yazıları taşır?
Hiyeroglif, demotik ve Eski Yunanca olmak üzere üç yazı taşır; üçü de aynı fermanın farklı biçimleridir.
Rosetta Taşı ne zaman bulundu?
1799'da Rosetta'da (Rashid) yeniden bulundu.
Rosetta Taşı bugün nerede?
British Museum'da sergilenmektedir.
Hiyeroglifler ne zaman çözüldü?
Champollion 1822'de Mısır yazılarının çevrimini duyurdu; güvenli okuma daha uzun sürdü.
Rosetta Taşı neden önemlidir?
Aynı metnin üç yazıyla korunması, hiyeroglif ve demotik yazıların çözülmesine veri sağladı.
İlgili sayfalar
- Eski Mısır tanrıları: Panteon ve inanç
Eski Mısır tanrıları, doğal olaylardan ölümden sonraki yaşama kadar her alanı yöneten büyük bir panteon oluşturur. Bu tanrılar 3.000 yıldan uzun süre tapınıldı ve firavunlar aracılığıyla toplumsal düzenle bağlantılıydı. Panteonun büyüklüğüne rağmen çoğu tanrının belirli bir alan, biçim ve yerel kökeni vardı.
- Nil Nehri ve Antik Mısır Medeniyeti
Nil Nehri, Doğu ve Orta Afrika'dan Akdeniz'e doğru kuzey yönlü akan 4.160 millik uzunluğuyla Antik Mısır medeniyetinin varoluş zeminini oluşturmuştur. Nehrin her yıl getirdiği zengin alüvyonlu çamur, çöl ortasında tarımsal üretime imkan tanımış ve toplumsal yapıyı şekillendirmiştir. Su yolu aynı zamanda piramitlerin yapımında kullanılan devasa taşların taşınmasını sağlayarak anıtsal mimarinin gelişimine doğrudan katkıda bulunmuştur.
- Antik Mısır günlük yaşam: Nil halkının rutinleri
Antik Mısır toplumu, popüler kanının aksine ölüm odaklı değil, dünyevi sevinçlere ve aile düzenine bağlı bir hayat sürdürmüştür. Nil Nehri'nin yıllık taşkın döngüsüne göre planlanan gündelik yaşam; tarım, ev işleri, kişisel bakım ve zengin eğlence pratikleri etrafında şekillenmiştir. Sıradan köylülerden soylulara kadar her sınıf, yazılı geleneklere ve dini bayramlara göre belirlenen net bir rutini takip etmiştir.
- Mısır piramitlerinin inşası: Yöntemler ve Gerçekler
Mısır piramitlerinin inşası, gelişmiş taş ocakçılığı, Nil üzerinden su taşımacılığı, kızaklarla rampa sistemleri ve merkezi bir devlet lojistiğiyle yürütülmüştür. Ağır bloklar bakır aletlerle kesilmiş, ıslak kum üzerinde kaydırılmış ve yüzey eğimli rampalarla kat kat yükseltilmiştir. Arkeolojik kazılar ve yazılı papirüsler, bu yapıların köleler tarafından değil, organize ve maaşlı Mısırlı çalışanlar eliyle inşa edildiğini kanıtlar.
- Firavun: Antik Mısır'ın Kralları
Firavun, Antik Mısır'da krallık unvanıydı ve bu pozisyonu elinde tutan kişi mutlak yetkiye sahipti. Antik Mısırlılar onu yaşayan bir tanrı olarak görürdü; bu nedenle unvan hem siyasi hem dini sorumluluklar taşıyordu.
- Mumya izle: Antik Mısır mumyaları
Mumya, Antik Mısır'da ölüyü kurutma, organları çıkarma, reçine ve keten sargılarla koruma işlemidir. Uygulama MÖ 3500 civarında başlamış ve insanlarla hayvanlar için yapılmıştır.
Bu sayfa nasıl hazırlandı
Yazmadan önce konu aşağıdaki kaynaklarda araştırıldı. Sayfa ardından otomatik kalite denetimlerinden geçti.