Kölelik kaldırılması İngiltere 1833: Yasa ve etkileri
Kısa cevap
1833 tarihli Köleliğin Kaldırılması Yasası, Britanya kolonilerindeki köleliği 1 Ağustos 1834’ten itibaren hukuken sona erdirdi. Ancak özgürleşme hemen ve koşulsuz gerçekleşmedi: eski köleleştirilmiş kişiler çıraklık sistemine bağlandı, mülk sahiplerine tazminat ödendi ve Britanya Hindistanı gibi bazı bölgeler yasanın kapsamı dışında kaldı.
Ana maddeler
- Yasa 28 Ağustos 1833’te kraliyet onayı aldı ve 1 Ağustos 1834’te yürürlüğe girdi.
- Özgürleşme, Britanya kolonilerinde köleleştirilmiş 800.000’den fazla kişiyi kapsadı.
- Altı yaşından büyük eski köleleştirilmiş kişiler geçiş düzenlemesi olarak çırak işçi statüsüne alındı.
- Tazminat eski köleleştirilmiş kişilere değil, hizmetleri üzerinde hak sahibi olan mülk sahiplerine verildi.
- Britanya Hindistanı gibi bazı bölgeler bu yasanın kapsamı dışında tutuldu.
İngiltere’de 1833’te çıkarılan köleliği kaldırma yasası, Britanya İmparatorluğu’nun birçok kolonisinde köleliği hukuken sona erdirdi; ancak özgürlüğe geçiş bir anda ve herkes için aynı biçimde gerçekleşmedi. Parlamento yasayı Ağustos 1833’te kabul etti, hükümdarın onayı 28 Ağustos’ta verildi ve düzenleme 1 Ağustos 1834’te yürürlüğe girdi. Karayipler’de, Güney Afrika’da ve Kanada’da yaşayan 800.000’den fazla köleleştirilmiş Afrikalı bu değişiklikten etkilendi.
Kölelik kaldırılması İngiltere 1833 yasası neyi değiştirdi?
Yasanın resmî adı, Britanya kolonilerinde köleliği kaldırmayı amaçladığını belirtiyordu. Temel hüküm, kolonilerdeki köleleştirilmiş kişilerin belirlenen tarihten itibaren özgürleştirilmesiydi. Böylece kişilerin başka birinin mülkü sayıldığı kölelik düzeni, kanunun kapsadığı Britanya topraklarında hukuki dayanağını kaybetti.
Bu değişiklik, köle ticaretini yasaklama sürecinden ayrı bir adımdı. Britanya, köle ticaretini 1807’de yasaklamıştı; 1833 yasası ise kolonilerde köleleştirilmiş kişilerin statüsünü değiştirmeyi amaçladı. Başka bir deyişle ticaretin yasaklanması, kolonilerdeki insanların kendiliğinden özgür olduğu anlamına gelmedi. Yeni yasa bu hukuki boşluğu, kapsamına giren yerlerde özgürleşme hükmüyle ele aldı.
Yasa nasıl kabul edildi?
Yasa, Whig Başbakanı Charles Grey’in hükümeti döneminde parlamentodan geçti. Parlamento tartışmaları sırasında hükümetin köleliği sona erdirme planı hem Avam Kamarası’nda hem de Lordlar Kamarası’nda ele alındı. Kraliyet onayı Ağustos 1833’te verildikten sonra yürürlük tarihi 1834 olarak belirlendi.
Kölelik karşıtı hareketler, uzun süreli siyasi baskı ve kolonilerdeki ayaklanmalar özgürleşme talebinin şekillenmesine katkıda bulundu. Yasa bu mücadelelerin sonucunda çıkarılmış olsa da hükümlerinin tasarımı, eski köleleştirilmiş kişilerin ihtiyaçlarından çok mülk sahiplerinin taleplerini de gözetti.
Britanya’nın koloniler aracılığıyla büyüyen siyasi ve ekonomik yapısı, bu tür bir düzenlemenin neden imparatorluk ölçeğinde ele alındığını anlamaya yardımcı olur. Bu bağlamda Britanya İmparatorluğu’nun kuruluşu ve genişlemesi, farklı bölgelerin tek bir yönetim altında nasıl toplandığına dair arka plan sunar.
Çıraklık sistemi özgürlüğü nasıl sınırladı?
Yasa, özgürleşmeyle birlikte bir geçiş düzenlemesi de getirdi. Altı yaşından büyük eski köleleştirilmiş kişiler çırak işçi statüsüne geçirildi. Bu sistemde çalışmaya devam etmeleri bekleniyor, emekleri için ücret almadan iş görmeleri öngörülüyordu. Çıraklar eski mülklere bağlı kalıyor ve işverenlerinden tamamen bağımsız hareket edemiyordu.
Bu statü, kölelikle özgür ücretli emek arasında bir ara düzen olarak kuruldu. Fakat çıraklık, köleleştirilmiş kişilerin kendi zamanları ve emekleri üzerindeki denetimini hemen sağlamadı. Yasa, çırakların işverenlerinin rızası olmasa bile özgürlüklerini satın alabilmesine imkân tanıdı. Bu hüküm bireylere bir çıkış yolu sunuyordu; ancak özgürleşmenin ekonomik koşullara bağlanması, herkesin bu imkândan yararlanabileceği anlamına gelmiyordu.
Bu nedenle yasanın etkisini yalnızca “kölelik kaldırıldı” cümlesiyle açıklamak eksik kalır. Hukuki statü değişti, ama çalışma ilişkilerinin ve günlük yaşamın dönüşmesi daha karmaşık bir süreçti. Çıraklık düzenlemesi, özgürleşme tarihinin aynı zamanda emek, işveren denetimi ve kişisel bağımsızlık hakkında bir tartışma olduğunu gösterir.
Tazminat kime ödendi?
Yasa, eski mülk sahiplerine ve köleleştirilmiş kişilerin hizmetleri üzerinde hak iddia edenlere tazminat ödenmesini öngördü. Ödemeler özgürlüğüne kavuşan insanlara değil, onların emeği üzerinde daha önce hak sahibi olduğunu ileri süren kişilere yöneltildi. Bu tercih, yasanın ekonomik yükü kimin taşıdığı konusunda belirgin bir eşitsizlik yarattı.
Tazminat talepleri idari kayıtlarla işlendi. Talepler komisyonlara sunulan formlarla değerlendirildi; hak sahipleri ve ödemeler devlet kayıtlarına geçirildi. Jamaika’daki Westmoreland mülküne ait örnek kayıt, talep sahiplerini, temsilcileri, hazine ödeme emirlerinin tarihlerini ve ödeme değerlerini belgeleyen türden bir kayıttır. Bu belgeler, özgürleşmenin mali yönünü inceleyen tarihçiler için arşiv kaynağıdır.
Tazminat sistemi, yalnızca 1830’larda yapılan ödemelerden ibaret kalmadı. Borçların hesaplanması ve devlet tahvilleri ile fonlara aktarılması, bu ödemelerin mali izlerinin uzun süre devam etmesine yol açtı. Bu ödemelerle ilgili borçların kalan kısmı 2015’te kapatıldı. Bu süreklilik, özgürleşme kararının kamu maliyesindeki sonuçlarının bir nesille sınırlı kalmadığını gösterir.
Yasa hangi bölgeleri kapsamadı?
1833 yasası, Britanya’nın tüm nüfuz alanlarında köleliği aynı anda sona erdirmedi. Britanya Hindistanı kapsam dışında kaldı; burada kölelik 1843 tarihli Hindistan Kölelik Yasası’yla ayrıca ele alındı. Dolayısıyla “Britanya İmparatorluğu’nda kölelik 1834’te her yerde bitti” demek doğru değildir.
Kolonilerle himaye bölgelerinin hukuki statüleri de aynı değildi. Kendi yerel hukukunu koruyan Britanya himaye bölgelerinde kölelik daha uzun süre devam edebildi. Örneğin Bahreyn’de kölelik 1937’ye kadar yasal olarak kaldırılmadı. Daha sonra kolonileştirilen bölgelerde yerel kölelik biçimlerinin kaldırılması zaman aldı; Nijerya’da süreç 20. yüzyılın başlarına kadar sürdü.
Britanya Hindistanı’nın ayrı bir düzenlemeyle ele alınması, bölgedeki şirket ve yönetim tarihini de konuya bağlar. Doğu Hindistan Şirketi’nin kuruluşu ve mirası, Britanya’nın Hindistan’daki yönetim yapısını ve bu yönetimin imparatorluk içindeki yerini incelemek için ilgili bir bağlam sağlar.
Tarihçiler yasa hakkında hangi kanıtlara bakar?
Yasanın metni, kimlerin özgürleştirileceğini ve geçiş düzenlemesinin nasıl işleyeceğini gösterir. Parlamento tutanakları ise hükümet planının görüşülme sürecini izlemeye imkân verir. Bu kaynaklar birlikte incelendiğinde, yasal hedef ile uygulama araçlarının aynı şey olmadığı görülür: kanun özgürleşmeyi ilan ederken çıraklık ve tazminat gibi ara mekanizmalar da kurmuştur.
Arşivlerde bulunan kayıtların bakış açısı da önemlidir. Tazminat belgeleri çoğunlukla mülk sahiplerine ve yatırımcılara yapılan ödemeleri izler; özgür bırakılan insanların deneyimlerini aynı ayrıntıyla kaydetmez. Bu nedenle kayıtları değerlendirirken neyi belgelediklerini ve kimin deneyimini daha az yansıttıklarını göz önünde bulundurmak gerekir. Eski kayıtların dili ve içeriği, kölelik tarihine ilişkin çalışmalarda dikkatli ve eleştirel okumayı gerektirir.
1833 yasası, Britanya kolonilerinin çoğunda köleliğin hukuki temelini kaldırdı; ancak özgürlüğün kapsamını ve hızını kendi başına eşitlemedi. Çıraklık, mülk sahiplerine ödenen tazminat ve kapsam dışı bölgeler, bu düzenlemenin sınırlarını belirledi. Bu ayrımlar, yasanın tarihsel etkisini değerlendirirken hem ilan edilen özgürlüğü hem de uygulamadaki koşulları birlikte ele almayı gerektirir.
Sık sorulan diğer sorular
1833 Köleliğin Kaldırılması Yasası ne zaman yürürlüğe girdi?
Yasa 28 Ağustos 1833’te kraliyet onayı aldı. Hükümleri 1 Ağustos 1834’te yürürlüğe girdi.
Yasa Britanya İmparatorluğu’nun tamamında köleliği bitirdi mi?
Hayır. Britanya Hindistanı kapsam dışındaydı; bazı himaye bölgelerinde ve daha sonra kolonileştirilen yerlerde kölelik daha uzun süre devam etti.
Tazminat özgürlüğüne kavuşan kişilere mi verildi?
Hayır. Tazminat, köleleştirilmiş kişilerin emeği üzerinde hak iddia eden mülk sahiplerine ödendi. Özgür bırakılan kişiler bu ödemelerin alıcısı değildi.
Çıraklık sistemi ne anlama geliyordu?
Altı yaşından büyük özgürleştirilmiş kişiler, geçiş dönemi için çırak işçi statüsünde çalışmayı sürdürdü. Bu düzenleme, hukuki özgürlük ile işveren denetiminden bağımsız yaşam arasındaki mesafeyi gösterir.
İlgili sayfalar
- Hindistan bağımsızlığı 1947: Hareket ve Bölünme
Hindistan bağımsızlığı 1947’de, Britanya yönetiminin sona ermesi ve Hindistan ile Pakistan adlı iki devletin kurulmasıyla gerçekleşti. Bu sonuca, 1885’te kurulan Hindistan Ulusal Kongresi’nin örgütlenmesi, Gandhi’nin şiddetsiz direniş kampanyaları ve Britanya yönetimine yöneltilen siyasi baskıların uzun süreciyle ulaşıldı.
- İkinci Boer Savaşı: Nedenleri ve Sonuçları
İkinci Boer Savaşı, Britanya İmparatorluğu ile Güney Afrika Cumhuriyeti (Transvaal) ve Orange Free State arasında 11 Ekim 1899’dan 31 Mayıs 1902’ye kadar sürdü. Witwatersrand’daki altın keşfinin büyüttüğü siyasi anlaşmazlıklar ve cumhuriyetlerin bağımsızlığı üzerindeki gerilim, Britanya zaferiyle sona eren savaşı tetikledi.
- Britanya İmparatorluğu Kuruluşu ve Genişlemesi
Britanya İmparatorluğu, 16. yüzyılda başlayan denizaşırı yerleşim ve ticaret girişimlerinin zamanla taç yönetimindeki kolonilere, himaye bölgelerine ve başka bağlı topraklara dönüşmesiyle kuruldu. 20. yüzyılda bağımsızlık hareketleri ve değişen dünya güç dengeleri imparatorluk düzeninin büyük ölçüde sona ermesine yol açtı.
- Doğu Hindistan Şirketi: Kuruluş ve Miras
Doğu Hindistan Şirketi, 1600'de kurulan ve 1874'te feshedilen İngiliz ortaklık şirketidir. Başlangıçta Hint Okyanusu ticareti için kurulmuş, zamanla Hindistan'ın büyük bölümünü yöneten bir güç haline gelmiştir.
- Amerikan Bağımsızlık Savaşı: 13 Koloninin Ayrılışı
Amerikan Bağımsızlık Savaşı, 1775-1783 yılları arasında Britanya'nın Kuzey Amerika'daki on üç kolonisinin siyasi bağımsızlık kazanmasıyla sonuçlanan bir çatışmadır. Savaş, on yılı aşkın bir gerilimin ardından başladı ve Fransa ile İspanya'nın Britanya'ya karşı müdahalesiyle genişledi.
- Montgomery Otobüs Boykotu: Neler Yaşandı?
Montgomery Otobüs Boykotu, Alabama eyaletinin Montgomery kentinde siyah yurttaşların otobüslerdeki ırk ayrımcılığına karşı toplu taşıma araçlarını kullanmayı reddettiği bir protestoydu. Rosa Parks'ın tutuklanmasının ardından başlayan kampanya, yaklaşık 13 ay sürdü ve otobüslerde ayrımcılığı anayasaya aykırı bulan Yüksek Mahkeme kararıyla sona erdi.
Bu sayfa nasıl hazırlandı
Yazmadan önce konu aşağıdaki kaynaklarda araştırıldı. Sayfa ardından otomatik kalite denetimlerinden geçti.