Çivi yazısı: Antik Mezopotamya'nın ilk yazı sistemi
Kısa cevap
Çivi yazısı, antik Mezopotamya'da Sümerler tarafından geliştirilen ve kil tabletlere çivi biçimli izlerle yazılan ilk bilinen yazı sistemidir. MÖ 3600/3500 civarında ortaya çıkmış, 3000 yıldan uzun süre baskın kalmış ve idari kayıtlardan edebiyata kadar geniş bir kullanım alanı bulmuştur.
Ana maddeler
- MÖ 3600/3500 civarında Sümerler tarafından geliştirildi.
- İlk aşamada idari amaçlar için kullanıldı.
- Uruk'ta MÖ 3200 civarında sesleri temsil eden işaretlere dönüştü.
- Akkadca ve diğer diller için de uyarlandı.
- En geç bilinen örnek M.S. 75 tarihli astronomi metnidir.
Çivi yazısı nedir?
Çivi yazısı, antik Mezopotamya'da kullanılan ve kil tablet yüzeyine çivi biçimli uçlarla basılan işaretlerden oluşan bir yazı sistemidir. Adı, Latin ve Orta Fransızca kökenli birleşik bir sözcükten türemiş olup "çivi biçimli" anlam taşır; bugünkü adlandırma 18. yüzyılın başlarından itibaren kullanılmaktadır. İşaretlerin ayırt edici görünümü, Latincede "cuneus" olarak adlandırılan çivi biçimli izlerden gelir. Bu sistem, antik Ortadoğu'da en geniş kullanım alanına sahip ve tarihsel açıdan en belirgin yazı sistemlerinden biri sayılır. En eski bilinen yazı sistemi olarak da nitelendirilir.
Kökeni ve ilk kullanımı
Çivi yazısı ilk olarak MÖ 3600/3500 civarında, antik Mezopotamya'nın güneyindeki Sümerler tarafından geliştirildi. Bu bölge, Mezopotamya'nın güney kesimine karşılık gelir ve modern Irak topraklarında yer alır. Yazı, ilk ortaya çıktığından itibaren birkaç yüzyıl boyunca yalnızca idari işlerde kullanıldı; muhasebecilere ve bürokratlara yardımcı olan bir bellek aracı olarak işlev gördü. Yüksek sanat veya edebiyat için bir araç değildi.
Uruk kenti MÖ 3200 dolaylarında çivi yazısını daha da geliştirdi; bu ilerleme edebiyatın doğmasına zemin hazırladı. Sümerlerin birçok kültürel katkısı arasında en önemli ve Uruk kentinin katkıları arasında en büyük olarak değerlendirilir.
Piktogramlardan ses işaretlerine
İlk işaretler, nesneleri ve kavramları resmeden piktogramlardı. MÖ 3200 dolaylarında Uruk'ta bu piktogramlar sesleri gösteren fonogramlara dönüştü. Erken Hanedanlar döneminde (MÖ 2900-2350/2334) yazı daha karmaşık bir yapıya kavuştu; yazma becerisi anlaşıldıkça insanlar daha çok kavramı kaydetmek istedi. Yazı bulunduktan sonra Sümerler insan deneyiminin neredeyse tamamını kaydetmeye yöneldi.
İşaretler 2000 yıldan uzun bir sürede önemli ölçüde değişti. SAĜ “baş” işareti bu değişime örnek gösterilir.
Rebus ilkesi ve gerçek yazı
Bu dönüşümün altında rebus ilkesi yatar: bir işaret, ses yapısı yakın başka bir sözcüğü temsil etmek için kullanılır. En erken aşamalarda, MÖ 3200-3000 arasında, bu kullanımın yalnızca birkaç örneği görülür. Sesli yazının tutarlı kullanımı MÖ 2600'den sonra belirgin hâle gelir. Bu sayede çivi yazısı, sözcük işaretleri ile ses ve hece işaretlerinin karmaşık birleşiminden oluşan gerçek bir yazı sistemine dönüştü.
Orta Üçüncü Binyılın ortalarına gelindiğinde çivi yazısı çoğunlukla kil tabletler üzerine yazılıyordu ve ekonomik, dini, siyasi, edebi ve bilimsel belgelerde kullanılıyordu. Yazı o denli gelişmişti ki, bir metinde koyunların tapınağa girip çıkmadığı, hangi amaçla kullanıldığı ve canlı mı ölü mü oldukları anlaşılabilirdi. Erken Hanedanlar döneminde yazıyı korumak, öğretmek ve geliştirmek için yazıcı okulları açıldı.
Kısa kronoloji
| Dönem | Gelişme |
|---|---|
| MÖ 3600/3500 | İlk çivi yazısı ortaya çıktı |
| MÖ 3200 | Uruk'ta piktogramlar fonogramlara dönüştü |
| MÖ 2900-2350/2334 | Erken Hanedanlar döneminde karmaşıklık arttı |
| MÖ 2600 | Sesli yazının tutarlı kullanımı belirginleşti |
| M.S. 75 | En geç bilinen örnek |
| 17. yüzyıl başı | Yeniden keşif ve yayımlama |
Akkadca ve diğer dillerde kullanım
Sümercede hece işaretleri özellikle dilbilgisi öğelerini belirtmek için kullanıldı; Akkadca yazımında bu kullanım sesleri ifade edecek biçimde daha da geliştirildi ve değiştirildi. Anlamca yakın ancak sesleri çok farklı sözcükler aynı işaretle yazılabilirdi; örneğin diş, ağız ve ses sözcükleri aynı ağız piktogramıyla yazılabilirdi.
Sonraki uyarlamaların çoğu Sümer yazısının en azından bazı özelliklerini korudu. Akkadca yazılı metinlerde Sümer hece yazısından alınan ses işaretleri ile tam sözcük olarak okunan logogramlar birlikte kullanıldı. Birçok işaret çok anlamlıydı; hem hece hem de sözcük değeri taşırdı. Bu karmaşıklık, Çince kökenli bir yazıyla yazılan Eski Japoncaya benzetilir; bazı işaretler logogram, bazıları ses karakteri olarak kullanılırdı.
Hangi metinlerde kullanıldı?
Çivi yazısı tapınak etkinliklerini, ticareti ve iş yaşamını kaydetmek için kullanıldı. Aynı zamanda öyküler, mitler ve kişisel mektuplar da bu yazıyla yazıldı. Bilinen en geç örnek M.S. 75 tarihli bir astronomi metnidir.
Çağdaş tabletlerde adı geçen en eski bilinen Sümer kralı Enmebaragesi of Kish'tir; MÖ 2600 dolaylarında yaşadığı kabul edilir. Sonraki dönemlerde kayıtlar daha az parçalı hâle geldi; Sargon'un gelişine gelindiğinde her büyük kent-devletin belgeleri kralın başarılarını anan yıl adlarıyla tarihlendirmesi standart uygulama hâline gelmişti. Çivi yazısı 3000 yıldan uzun süre baskın yazılı dil olarak kaldı.
Çözülme ve modern okuma
Çivi yazısı 17. yüzyılın başlarında yeniden keşfedildi ve yayımlandı. İlk çıkarımlar arasında yazının yönü ile Ahameniş kraliyet yazıtlarının üç farklı dil ve iki farklı yazı içermesi yer alır. 1620'de García de Silva Figueroa, Persepolis yazıtlarını Ahameniş dönemine tarihlendirdi, Eski Farsça olarak tanımladı ve kalıntıların Persepolis'in eski yerleşimi olduğunu sonucuna vardı. Ertesi yıl Pietro Della Valle yazının soldan sağa doğru ilerlediğini belirtti.
George Smith kendi kendini yetiştirmiş bir çevirmendi ve çivi yazısının çözülmesine ilk katkılarını yirmili yaşlarında yaptı. 1876'da Nineveh'e yaptığı saha gezisinde 36 yaşında öldü; bu erken ölüm 19. yüzyılda çevirilerin ilerlemesi için önemli bir kayıp olarak görüldü.
Sık sorulan diğer sorular
Çivi yazısı hangi dil için geliştirildi?
Sümerce için geliştirildi; daha sonra Akkadca ve diğer diller için uyarlandı.
Çivi yazısı nasıl okunur?
İşaretler kil tabletlerde soldan sağa okunur; yazının yönü 1621'de belirtilmiştir.
En eski çivi yazısı ne zaman ortaya çıktı?
MÖ 3600/3500 civarında ortaya çıktı.
Çivi yazısı ne kadar süre kullanıldı?
3000 yıldan uzun süre baskın yazılı dil olarak kaldı; en geç bilinen örnek M.S. 75 tarihli astronomi metnidir.
Çivi yazısı kim tarafından çözüldü?
Yeniden keşfi 17. yüzyıl başlarında oldu; George Smith gibi çevirmenler 19. yüzyılda katkı yaptı.
İlgili sayfalar
- Akad İmparatorluğu: Mezopotamya’da İlk İmparatorluk
Akad İmparatorluğu, MÖ üçüncü binyılda Mezopotamya’daki şehir devletlerini tek bir yönetim altında birleştiren, tarihin ilk imparatorluklarından biri olarak tanımlanan devletti. Sargon’un hükümdarlığında genişleyen bu siyasi yapı, Akadca ile Sümerceyi aynı yönetim alanında buluşturdu ve sonraki Mezopotamya krallarına örnek oldu.
- Akkadlı Sargon: İmparatorluğun Kuruluşu ve Mirası
Akkadlı Sargon, yaklaşık MÖ 2334–2279 arasında hüküm sürmüş ve Mezopotamya’da Akkad İmparatorluğu’nu kurmuş hükümdardır. Sümer kent devletlerini egemenliği altına alması ve farklı bölgeleri merkezi bir yönetim çevresinde toplamasıyla tanınır.
- Babil'in Asma Bahçeleri: Antik Dünyanın Yedi Harikası
Babil'in asma bahçeleri, Antik Dünyanın Yedi Harikası arasında sayılan teraslı bir bahçe kompleksidir. Antik yazarlar onu Babil'de II. Nebukadnezar döneminde inşa edilmiş olarak anlatır; modern araştırmalar ise Nineveh'de Sennacherib'in bahçesi olabileceğini de tartışır. Kesin konumu ve yıkılış tarihi bilinmemektedir.
- Tekerlek ne zaman icat edildi? Mezopotamya'da
Tekerlek, Mezopotamya'da MÖ 3500 civarında önce çömlekçi çarkı olarak ortaya çıktı. Taşıma için kullanılan tekerlek birkaç yüzyıl sonra geliştirildi. En eski fiziksel ahşap tekerlek ise Slovenya'da yaklaşık MÖ 3200 tarihine yerleştirilir.
- Zigguratlar ne için kullanılır? Tapınak kuleleri
Zigguratlar, Antik Mezopotamya kentlerinde tanrılar için yükselen tapınak kuleleriydi. Üstlerinde tapınak veya mabet bulunur, yalnızca rahipler bu alanlara girerdi. Kentin koruyucu tanrısına hizmet etmek ve sel baskınından korumak gibi dinsel amaçlar taşırdı.
- Gılgamış Destanı: Antik Mezopotamya'nın En Eski Destanı
Gılgamış Destanı, Uruk kralı Gılgamış'ın maceralarını, Enkidu ile dostluğunu ve ölümsüzlük arayışını anlatan antik Mezopotamya destanıdır. Metin çivi yazısıyla kil tabletlere kaydedilmiş ve modern dünyaya 19. yüzyılda yeniden ulaşmıştır.
Bu sayfa nasıl hazırlandı
Yazmadan önce konu aşağıdaki kaynaklarda araştırıldı. Sayfa ardından otomatik kalite denetimlerinden geçti.