Göbekli Tepe: Tarih Öncesi Tapınak Kompleksi
Kısa cevap
Göbekli Tepe, güneydoğu Türkiye'de MÖ 9500'den en az MÖ 8000'e kadar kullanılmış bir Neolitik sit alanıdır. Büyük dairesel yapılar ve taş sütunlar içerir; sitin kendisinde kalıcı yerleşim, evcilleştirilmiş tahıl ve çanak çömlek kanıtı yoktur. 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
Ana maddeler
- Şanlıurfa'nın 12 km kuzeydoğusunda, yaklaşık 760 m yükseklikte yer alır.
- MÖ 9500-8000 arasında, Çanak Çömleksiz Neolitik dönemde kullanılmıştır.
- Büyük dairesel yapılar ve taş sütunlar içerir; tarım ve kalıcı yerleşim kanıtı yoktur.
- 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Taş Tepeler ağı içinde Karahantepe gibi çağdaş sitlerle birlikte değerlendirilir.
Göbekli Tepe, modern Türkiye sınırları içindeki Üst Mezopotamya (Cezire) bölgesinde bulunan bir Neolitik sit alanıdır. Türkçede adı "Potbelly Hill" anlamına gelen "Göbekli Tepe"dir; sit Şanlıurfa'nın yaklaşık 12 km kuzeydoğusunda, yapay bir höyük üzerinde ve deniz seviyesinden yaklaşık 760 m yüksekte yer alır. Kullanımı MÖ 9500 dolaylarından en az MÖ 8000'e kadar sürmüş; dönem Çanak Çömleksiz Neolitik'tir.
Göbekli Tepe nerede ve ne zaman kullanıldı?
UNESCO'ya göre sit, dünyanın en eski çiftçi topluluklarının ortaya çıktığı Üst Mezopotamya bölgesinde bulunur. Göbekli Tepe'nin kendisi MÖ 9500'den en az MÖ 8000'e kadar kullanılmıştır; bu aralık Çanak Çömleksiz Neolitik döneme denk gelir.
Yapılar ve taş sütunlar
Göbekli Tepe, içinde büyük taş sütunlar bulunan büyük dairesel yapılarla tanınır. Bu sütunlar dünyanın en eski bilinen örnekleri arasında sayılır. UNESCO, yapıları avcı-toplayıcı grupların inşa ettiği anıtsal ortak yapılar (çevreler) olarak yorumlar. Sitte kalıcı yerleşim, evcilleştirilmiş tahıl ve çanak çömlek kanıtı yoktur; buna karşın anıtsal mimari, sembolik sanat ve ritüel etkinlik izleri bulunur.
Tarım ve yerleşim tartışması
Güneybatı Asya Neolitik döneminin başlangıcı, en eski kalıcı insan yerleşimlerinin ortaya çıktığı döneme denk gelir. Prehistorik araştırmacılar Neolitik Devrim'i tarımın ortaya çıkışıyla bağlar; tarımın yerleşik yaşamı mı tetiklediği, yerleşik yaşamın mı tarımı mı tetiklediği konusunda görüş ayrılığı vardır. Tarımsal ekim kanıtı bulunmayan kayalık bir dağ tepesindeki anıtsal kompleks olarak Göbekli Tepe, bu tartışmada öne çıkar. İnşa edenler yabanıl hayvan avlamaya ve yabanıl bitki toplamaya devam ediyordu.
UNESCO Dünya Mirası ve Taş Tepeler
Göbekli Tepe, Temmuz 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Adaylık dosyasında alan, "insan yapımı anıtsal mimarinin ilk tezahürlerinden biri" olarak tanımlandı; "üstün evrensel değer" taşıdığı ve karmaşık toplumsal örgütlenmenin yerleşik yaşamdan önce var olduğunu gösterdiği belirtildi. Göbekli Tepe tek başına değildir. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı 2019'dan beri Taş Tepeler araştırma projesini koordine ediyor; proje Şanlıurfa bölgesinde çağdaş Neolitik sitlerden oluşan bir ağ ortaya çıkardı. Bu ağda Karahantepe, Harbetsuvan Tepesi, Sayburç ve Gürcütepe gibi sitler yer alır.
Karahantepe
Karahantepe, Göbekli Tepe'nin yaklaşık 35 km güneydoğusunda bulunur ve Taş Tepeler ağı içinde öne çıkan bir sit alanıdır. Buradaki oyulmuş sütun tapınağında, ana kayadan çıkan oyulmuş bir başı çevreleyen phallus biçimli sütunlar halkası vardır. Bu yapı, Neolitik dünyada başka bir örneği olmayan bir özelliktir. Bu sitler birlikte değerlendirildiğinde, MÖ 10.000 civarında daha karmaşık ve bağlantılı bir toplum olduğunu düşündürür.
| Site | Not |
|---|---|
| Göbekli Tepe | Yapay höyük üzerinde, MÖ 9500-8000 |
| Karahantepe | 35 km güneydoğuda, oyulmuş sütun tapınağı |
| Harbetsuvan Tepesi | Taş Tepeler ağı içinde |
| Sayburç | Taş Tepeler ağı içinde |
| Gürcütepe | Taş Tepeler ağı içinde |
Yorumlar ve sınırlar
Göbekli Tepe çoğu zaman "dünyanın ilk tapınağı" olarak anılır; ancak bu yaygın bir adlandırmadır ve sitin işlevi konusunda kesin bir yargı için kanıtlar sınırlıdır. Alan, Stonehenge ve Mısır piramitlerinden daha eski olup MÖ 10. binyıla tarihlenir. UNESCO'ya göre yapılar, avcı-toplayıcı gruplarca inşa edilmiş anıtsal ortak yapılardır. Bu durum, karmaşık toplumsal örgütlenmenin yerleşik yaşamdan önce ortaya çıkabileceğini gösterir.
Göbekli Tepe ve daha sonraki Mezopotamya
Göbekli Tepe, Mezopotamya'daki daha sonraki yazı, tekerlek ve tapınak geleneklerinden binlerce yıl öncesine aittir. Bu nedenle doğrudan bir süreklilik kurmak zordur. Yine de bölgenin Neolitik mirası, sonraki Mezopotamya kültürlerinin zeminini anlamak için bir başlangıç noktası sağlar. Çivi yazısı: Antik Mezopotamya'nın ilk yazı sistemi gibi gelişmeler, Göbekli Tepe'den çok sonra ortaya çıkmıştır. Zigguratlar ne için kullanılır? Tapınak kuleleri ve Babil'in Asma Bahçeleri: Antik Dünyanın Yedi Harikası de bu daha geç döneme aittir.
Sık sorulan diğer sorular
Göbekli Tepe neden önemlidir?
MÖ 9500 civarında avcı-toplayıcılar tarafından inşa edilen anıtsal yapılar içerir ve karmaşık toplumsal örgütlenmenin yerleşik yaşamdan önce ortaya çıkabileceğini gösterir.
Göbekli Tepe'de tarım var mıydı?
Sit alanının kendisinde tarımsal ekim, evcilleştirilmiş tahıl ve çanak çömlek kanıtı bulunmaz; insanlar yabanıl oyun ve bitki kullanıyordu.
Göbekli Tepe UNESCO listesinde mi?
Evet, Temmuz 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
Taş Tepeler nedir?
Şanlıurfa bölgesindeki çağdaş Neolitik sitleri bir araya getiren araştırma projesidir; Karahantepe bu ağın parçasıdır.
İlgili sayfalar
- İnsanlar ateşi ne zaman kontrol etti? İlk kanıtlar
İnsanların ateşi kontrol etmeye başlaması için tek ve kesin bir tarih yoktur: erken kullanım izleri yaklaşık 1,5 milyon yıl öncesine kadar gider. Ateşin düzenli biçimde korunup kullanıldığına dair kanıtlar ise yaklaşık 400.000 yıl önce daha belirgin hâle gelir.
- Neandertaller Kimdir? Yaşamları ve Özellikleri
Neandertaller, Pleistosen döneminde Avrupa ve Asya’nın bazı bölgelerinde yaşamış, Homo sapiens’in yakın akrabası olan soyu tükenmiş bir insan türüdür. Güçlü bedenleri, soğuk iklime uyumları, avcılık becerileri ve Homo sapiens ile gen alışverişi yapmış olmalarıyla tanınırlar.
- Afrika'dan insan göçü: Homo sapiens’in yayılışı
Homo sapiens Afrika’da ortaya çıktı ve kıta dışına birden fazla hareketle yayıldı. Bugün Afrika dışındaki insanların atalarının büyük bölümüne katkı sağlayan yayılma yaklaşık 70.000–50.000 yıl önce gerçekleşti; daha erken çıkışlar da fosil ve arkeolojik bulgularla biliniyor.
- Mağara resmi: en eski örnekler ve bulgular
Mağara resmi, tarih öncesi insanların duvarlara bıraktığı el izleri, hayvan figürleri ve anlatı sahnelerini içerir. En eski örneklerin yaşı yeni bulgularla değişir; Sulawesi'deki Leang Karampuang resmi en az 51.200 yıl öncesine tarihlenir. Bu eserler göç, düşünce ve anlatı tarihine dair ipuçları verir.
- Doggerland: Kuzey Denizi'nin Altındaki Kayıp Kara
Doggerland, Kuzey Denizi'nin güneyinde, bugün su altında kalmış geniş bir kara parçasıdır. Buzul çağı sonunda deniz seviyesi yükselince Mezolitik insanlar daha yüksek arazilere çekildi. Balıkçıların bulduğu kemikler ve petrol şirketlerinin sismik verileri bu kayıp karanın yeniden modellenmesini sağladı.
- Yünlü mamut: buzul çağının fili
Yünlü mamut, Mammuthus primigenius, buzul çağı boyunca Avrasya ve Kuzey Amerika'da yaygın bir otoburdu. Ana karadaki son kayıtlar Holosen'in başlarına, adalardaki son kayıtlar ise yaklaşık 4.000 yıl öncesine uzanır. Yok oluşu tek bir nedene bağlanamaz; iklim değişimi ve insan baskısı birlikte etkili olmuştur.
Bu sayfa nasıl hazırlandı
Yazmadan önce konu aşağıdaki kaynaklarda araştırıldı. Sayfa ardından otomatik kalite denetimlerinden geçti.