Sanal bellek nasıl çalışır: sayfalama mantığı
Kısa cevap
Sanal bellek, her sürece kendi adres alanını verir ve fiziksel RAM ile disk alanını birlikte kullanır. Sayfalama, bu adres alanını sabit boyutlu sayfalara böler; sayfa tablosu ve MMU bu sayfaları RAM çerçevelerine eşler. Sayfa dosyası, RAM dolunca taşan sayfaları diskte tutar ve Windows'ta çökme dökümü için de yer ayırır.
Ana maddeler
- Her süreç kendi sanal adres alanına sahiptir; fiziksel RAM paylaşılır.
- Sayfa tablosu sanal sayfa numarasını fiziksel çerçeve numarasına çevirir.
- Sayfa hatası, istenen sayfa RAM'de yoksa işletim sisteminin disktan yüklemesini tetikler.
- Windows'ta toplam sanal bellek RAM ile sayfa dosyasının toplamıdır.
- Tam çökme dökümü için sayfa dosyası en az RAM + 257 MB olmalıdır.
Sanal bellek nasıl çalışır?
Sanal bellek, her sürece ayrı bir adres alanı verir ve bu alanı fiziksel RAM ile disk üzerindeki sayfa dosyası arasında paylaştırır. İşletim sistemi ve donanım, sanal adresleri fiziksel adreslere çevirir; böylece süreçler birbirinin belleğine doğrudan erişemez. Bu çeviri sayfalama ile yapılır: adres alanı sabit boyutlu sayfalara bölünür, RAM de aynı boyutta çerçevelere bölünür.
Bir süreç sanal bir adrese eriştiğinde bellek yönetim birimi (MMU) sayfa tablosuna bakar. Sayfa RAM'de ise fiziksel çerçeve adresi kullanılır. Sayfa RAM'de değilse sayfa hatası oluşur ve işletim sistemi sayfayı diskten RAM'e yükler. Bu mekanizma, fiziksel RAM'den daha büyük adres alanlarının kullanılmasını ve süreçler arasında yalıtım sağlanmasını mümkün kılar.
İşletim sisteminin bellek yönetimi, zamanlama ve dosya sistemi gibi görevlerini birlikte ele alan İşletim Sistemi Nedir Kısaca ve Nasıl Çalışır? sayfası bu konunun genel çerçevesini verir.
Sayfalama (paging) nedir?
Sayfalama, sanal adres alanını ve fiziksel belleği aynı boyutta parçalara böler. Sanal taraftaki parça sayfa, fiziksel taraftaki parça çerçeve olarak adlandırılır. Adres iki parçadan oluşur: sayfa numarası ve sayfa içi konum (offset). Sayfa numarası sayfa tablosunda aranır; tablo girdisi çerçeve numarasını ve durum bitlerini içerir.
Sayfa tablosu girdilerinde sık kullanılan bitler şunlardır: mevcut biti sayfanın RAM'de olup olmadığını, kirli biti sayfanın değiştirilip değiştirilmediğini, erişim biti sayfanın kullanılıp kullanılmadığını, izin bitleri okuma, yazma ve çalıştırma haklarını gösterir. Çeviriyi hızlandırmak için MMU, son kullanılan çevirileri çeviri bakış önbelleğinde (TLB) tutar. TLB isabeti durumunda sayfa tablosuna gitmeden fiziksel adres üretilir.
Sabit boyutlu sayfalar, bellek parçalanmasını azaltır ve takas işlemini basitleştirir. Değişken boyutlu segmentler yerine sayfa kullanmak, işletim sisteminin boş çerçeveleri yönetmesini kolaylaştırır. Çoğu sistemde varsayılan sayfa boyutu 4 KiB'dir; bazı iş yükleri için daha büyük sayfalar da kullanılabilir.
Sayfa hatası nasıl işlenir?
Sayfa hatası, erişilen sanal sayfanın RAM'de bulunmadığı anlamına gelir; bu her zaman hata değildir, işletim sisteminin diskten yükleme yapması için normal bir tetikleyicidir. İşlem şu sırayla ilerler:
- CPU sanal adrese erişir.
- MMU TLB ve sayfa tablosunu kontrol eder.
- Sayfa RAM'de değilse donanım işletim sistemine tuzak (trap) gönderir.
- İşletim sistemi sayfanın diskteki yerini bulur.
- Boş çerçeve yoksa bir çerçeve seçilir ve gerekirse kirli sayfa diske yazılır.
- İstenen sayfa disktan seçilen çerçeveye okunur.
- Sayfa tablosu güncellenir ve işlem kaldığı yerden devam eder.
Bu adımlar Sözde kod nedir ve nasıl yazılır? sayfasındaki gibi sözde kodla ifade edilebilir. Bu sırada seçilen sayfanın kirli olması, önce diske yazılması gerektiği anlamına gelir. Kirli olmayan bir sayfa doğrudan üzerine yazılabilir. Bu fark, sayfa değiştirme maliyetini belirler.
Sayfa dosyası ve commit limiti
Sayfa dosyası, RAM dolunca taşan sayfaları diskte tutan alandır. Windows'ta commit limiti, fiziksel RAM ile tüm sayfa dosyalarının toplamıdır. Örneğin 16 GB RAM ve 16 GB sayfa dosyası varsa bu toplam 32 GB olur.
Sayfa dosyası yalnızca sayfalama için kullanılmaz. Windows'ta çökme dökümü ayarlarına göre sayfa dosyası veya ayrılmış döküm dosyası Memory.dmp dosyasını destekler. Sayfalama için kullanılmayan ayrılmış döküm dosyası yalnızca çökme dökümünü destekler; sayfa dosyası barındırabilen herhangi bir disk birimine konabilir.
Sistem tarafından yönetilen sayfa dosyasının başlangıç boyutu, çökme dökümü ayarlarına göre belirlenir. Varsayılan olarak etkin olan otomatik bellek dökümü, çökme sıklığına bakarak uygun sayfa dosyası boyutunu seçer. Bu özellik önce küçük bir sayfa dosyası seçer ve çekirdek belleğinin çoğu durumda sığmasını amaçlar. Dört hafta içinde yeniden çökme olursa sayfa dosyası boyutu, RAM boyutu ve 32 GB değerlerinden küçük olana ayarlanır.
Tam bellek dökümünde çökme anında fiziksel belleğin tamamı yazılır. Bu yüzden sayfa dosyası veya ayrılmış döküm dosyası en az RAM + 257 MB olmalıdır; bu değer RAM, 1 MB başlık ve 256 MB sürücü verisi için yer içerir. Çekirdek bellek dökümü için de çekirdek modundaki sanal bellek kullanımına yetecek alan gerekir.
Sayfa dosyası boyutu için sık kullanılan bir hesaplama şöyledir: geleneksel Windows kılavuzu sayfa dosyasını fiziksel RAM'in 1,5 katı kabul eder; 8 GB RAM için bu 12 GB eder. 16 GB üzerinde çarpan düşer; 16 GB civarında yaklaşık 1,0 kat, 128 GB civarında yaklaşık 0,25 kat olur. Güvenli alt sınır fiziksel RAM kadardır; çökme dökümü gereksinimi daha büyükse o değer kullanılır. Üst sınır üç kat RAM'dir. Başlangıç ve en büyük değerleri eşit ayarlamak parçalanmayı ve yeniden boyutlandırma duraklamalarını azaltır. Sunucular ve veritabanları daha fazla bellek taahhüt ettiğinden önerilen boyut iş yükü çarpanıyla artırılır.
Hiberfil.sys ayrı bir dosyadır. Uyku modu için ayrılan bu dosya yaklaşık 0,75 kat RAM boyutundadır, sayfa dosyasının yanında diskte bulunur ve commit limitine dahil edilmez. Sayfa dosyası ile hiberfil.sys birbirinden bağımsızdır.
Çekirdek modu bellek yönetimi ve sürücü davranışları, Monolitik kernel vs mikrokernel: temel farklar sayfasında anlatılan kernel mimarisiyle de ilişkilidir.
Sayfa değiştirme ve performans
Sayfa değiştirme, RAM'de yer açmak için bir sayfanın diske yazılması ve başka bir sayfanın RAM'e alınmasıdır. Disk erişimi RAM'den çok daha yavaştır; bu nedenle sık sayfa değiştirme performansı düşürür. Çalışma kümesi, bir sürecin belirli bir zaman aralığında aktif kullandığı sayfaların toplamıdır. Çalışma kümesi fiziksel RAM'i aştığında sistem sayfaları sürekli taşımaya başlar; bu durum thrashing olarak adlandırılır.
Her sayfa hatası disk erişimi anlamına gelmez. Bazı sayfa hataları, sayfa RAM'de olup tablo güncellemesi gerektiği için veya sayfa zaten başka bir yerde bulunduğu için yazılımsal olarak çözülür. Disk erişimi gerektiren sayfa hataları daha maliyetlidir. Performans izleme yaparken bu ayrımı göz önünde bulundurmak gerekir.
Sayfa değiştirme algoritmaları, hangi sayfanın çıkarılacağını seçer. Yaygın yaklaşımlar arasında en az kullanılan (LRU) ve saat (clock) algoritması bulunur. Amaç, yakın zamanda kullanılacak sayfaları RAM'de tutmaktır. Hiçbir algoritma her iş yükünde en iyi sonucu vermez; seçim iş yüküne ve donanıma bağlıdır.
Güvenlik ve yalıtım
Sanal bellek, süreçleri birbirinden ayırır. Her sürecin kendi sayfa tablosu vardır; bir süreç başka bir sürecin fiziksel çerçevesine doğrudan erişemez. Sayfa tablosu izin bitleri, çekirdek ve kullanıcı modu ayrımını ve okuma, yazma, çalıştırma haklarını denetler. Bu yapı, hatalı bir sürecin tüm sistemi bozmasını zorlaştırır.
Paylaşılan kütüphaneler ve bellek eşlemeli dosyalar, aynı fiziksel sayfaların birden fazla süreç tarafından salt okunur kullanılmasını sağlar. Kopyala-yaz (copy-on-write) tekniği, çatallanan süreçlerin aynı sayfaları paylaşmasını ve yalnızca yazma olduğunda kopya oluşturulmasını sağlar. Bu yöntem bellek kullanımını azaltır.
Windows'ta sayfa dosyasını değiştirme
Sayfa dosyası C sürücüsünde çok yer kaplayabildiği için boyutu değiştirilmek istenebilir. Windows 10'da sanal bellek ayarları Denetim Masası üzerinden değiştirilebilir. Otomatik yönetimi kapatıp özel boyut seçilebilir; başlangıç ve en büyük değerler girilir. Değişiklikten sonra yeniden başlatma gerekebilir.
Özel boyut seçerken başlangıç ve en büyük değerleri eşit tutmak, parçalanmayı ve yeniden boyutlandırma duraklamalarını azaltır. Sistem tarafından yönetilen seçenek, çökme dökümü ayarlarına göre boyutu otomatik belirler. Sayfa dosyası kapatılıp çökme dökümü isteniyorsa ayrılmış döküm dosyası kullanılabilir.
Sık sorulan diğer sorular
Sanal bellek ile fiziksel RAM aynı şey midir?
Hayır. Fiziksel RAM donanımdır; sanal bellek işletim sisteminin her sürece sunduğu adres alanıdır ve RAM ile sayfa dosyasını birlikte kullanır.
Sayfa dosyasını kapatmak performansı artırır mı?
Genellikle hayır. Sayfa dosyası RAM dolunca taşan sayfaları tutar; kapatmak bellek baskısı altında hatalara veya çökme dökümü sorunlarına yol açabilir.
Tam bellek dökümü için ne kadar sayfa dosyası gerekir?
En az fiziksel RAM boyutu artı 257 MB gerekir.
Hiberfil.sys commit limitine dahil midir?
Hayır. Hiberfil.sys uyku modu için ayrı bir dosyadır ve commit limitine dahil edilmez.
İlgili sayfalar
- Aygıt sürücüsü nasıl çalışır: işletim sistemiyle çalışma
Aygıt sürücüsü, işletim sistemi ile donanım arasındaki istekleri çeviren yazılımdır. Donanımın komutları anlaması ve sonuçları geri bildirmesi için bu katman gerekir. Sürücü olmadan aygıt ya çalışmaz ya da sınırlı çalışır.
- RTOS GPOS farkı: temel farklar ve kullanım alanları
RTOS, zaman kritik görevlerde öngörülebilir yanıt süresi hedefler; GPOS ise çok sayıda uygulamayı esnek biçimde çalıştırmaya odaklanır. Seçim, uygulamanın katı son tarih gerektirip gerektirmediğine bağlıdır.
- İşletim sistemleri deadlock nedenleri ve önleme yöntemleri
Deadlock, bir grup sürecin kaynakları elinde tutarken birbirinin kaynaklarını beklemesi sonucu kalıcı olarak tıkanmasıdır. Dört koşul bir arada bulunduğu zaman ortaya çıkar. İşletim sistemleri bu durumu önleme, kaçınma, algılama ve kurtarma veya görmezden gelme yollarıyla ele alır.
- İşletim Sistemi Önyükleme Aşamaları: Boot Süreci
Bir bilgisayar açıldığında işletim sisteminin belleğe alınması önyükleme olarak adlandırılır. Soğuk ve sıcak önyükleme farkları, donanım denetimi, firmware seçimi, önyükleyici ve çekirdek başlatma adımlarını içerir. Süreç güç düğmesinden çekirdek ve init sürecinin başlamasına kadar uzanır.
- NTFS FAT32 exFAT farkları dosya sistemleri
NTFS, FAT32, exFAT ve ext4 farklı işletim sistemleri ve kullanım senaryoları için tasarlanmıştır. Seçim; uyumluluk, dosya boyutu, izin gereksinimi ve veri bütünlüğü hedefine göre yapılmalıdır. Biçimlendirme öncesinde kullanım senaryosu ve yedekleme planı netleştirilmelidir.
- 32 bit 64 bit farkı: Bellek ve İşlemci
32 bit ve 64 bit sistemler arasındaki temel fark, işlemcinin bir seferde işleyebildiği veri genişliği ve adresleyebildiği bellek miktarıdır. 32 bit sistemler genellikle 4 GB RAM sınırına takılırken, 64 bit sistemler çok daha büyük bellek alanlarını kullanabilir. Seçim yaparken donanım desteği, yazılım uyumluluğu ve gerçek kullanım ihtiyacını birlikte değerlendirmek gerekir.
Bu sayfa nasıl hazırlandı
Yazmadan önce konu aşağıdaki kaynaklarda araştırıldı. Sayfa ardından otomatik kalite denetimlerinden geçti.