Wesloo
Tüm konularKonular

Bilişim tarihi

Moore Yasası Nedir? Tarihçesi ve Etkileri

Kısa cevap

Moore yasası, entegre devrelerdeki transistör sayısının asgari maliyet artışıyla yaklaşık iki yılda bir ikiye katlandığını ifade eden ampirik bir gözlemdir. Intel şirketinin kurucu ortaklarından Gordon Moore tarafından 1965 yılında ortaya konmuş, mikroçip endüstrisinin temel gelişim rotasını belirlemiştir. Bu ilke fiziksel bir doğa kuralı değil, yarı iletken mühendisliğinin uzun vadeli eğilimini açıklayan bir tespittir.

Ana maddeler

  • Gordon Moore 1965 yılında entegre devrelerdeki bileşen yoğunluğunun her yıl ikiye katlandığını öngörmüş, 1975 yılında bu süreyi iki yıl olarak revize etmiştir.
  • Tanım bir doğa kanunu değil; yarı iletken üreticilerinin AR-GE hedeflerini belirleyen ampirik bir yol haritasıdır.
  • Transistörlerin mikroskobik boyutlara küçülmesi bilgi işlem hızını artırmış, birim işlem maliyetlerini düşürmüştür.
  • Yarı iletken fabrikalarının kurulum maliyetlerinin her dört yılda bir katlanması ise Moore'un İkinci Yasası (Rock Yasası) olarak anılır.

Moore yasası, bir entegre devre içerisine yerleştirilebilen transistör sayısının asgari maliyetle yaklaşık iki yılda bir ikiye katlandığını belirten ampirik bir gözlemdir. Temelinde fiziksel ya da matematiksel bir doğa kanunu bulunmaz; mikroelektronik üretiminin geçmiş verilerine dayanan sanayi odaklı bir tespittir. Intel şirketinin kurucularından Gordon Moore tarafından formüle edilen bu ilke, bilgisayarların işlem gücünün katlanarak artmasını ve donanım boyutlarının küçülmesini izah eden temel referans kabul edilir.

1965 Makalesi ve Kuralın Ortaya Çıkışı

Gordon E. Moore, 19 Nisan 1965 tarihinde yayımlanan Electronics dergisinin 38. cildinde yer alan "Cramming more components onto integrated circuits" başlıklı makalesinde bu öngörüyü ilk defa kayda geçirdi. Moore, o tarihte elinde bulunan sınırlı sayıda üretim verisini yarı logaritmik bir grafik üzerinde inceledi. Grafikteki noktaların doğrusal bir hat oluşturduğunu saptayarak bileşen yoğunluğunun sabit bir hızla üstel olarak artacağını öngördü.

Makalenin yayımlanmasından on yıl sonra, 1975 senesinde Moore projeksiyonunu yeniden değerlendirdi. Öngörüsünü gözden geçirerek transistör sayısının iki yılda bir ikiye katlanacağını ifade etti. Yarı iletken sanayisi sonraki elli yıl boyunca AR-GE hedeflerini bu iki yıllık periyoda göre ayarladı. Böylece kişisel bilgisayarlar, taşınabilir cihazlar ve süper bilgisayarlar bu büyüme çizgisine paralel bir ilerleme kaydetti.

Bileşen Yoğunluğu ve Ölçekleme Süreci

Moore ilk makalesinde yalnızca transistörlerden bahsetmemiştir. Birim silikon alanı üzerindeki direnç, diyot, kondansatör ve transistör gibi bileşenlerin tamamının yoğunluğunu asgari maliyet dengesiyle ele almıştır. Zamanla mantık kapılarının ana unsuru transistörler hâline geldiği için kavram transistör adedi üzerinden anılmaya başlandı.

Transistörler mikroçiplerin içinde elektrik akımını açıp kapatan mikro anahtarlardır. Mühendisler bu anahtarların boyutlarını küçülterek silikon yüzeyine daha fazla anahtar yerleştirmeyi amaçlar. Boyut küçüldükçe elektrik sinyallerinin katettiği mesafe kısalır; bu durum saat frekanslarının ve saniyede yapılan işlem sayısının yukarı taşınmasını sağlar.

Moore Yasası ve Mikroçip Üretimindeki Değişim

Mikroçip teknolojisindeki ilerleme bilgi işlem gücünü dönüştürmüştür. Süper bilgisayarların saniyede gerçekleştirdiği matematiksel işlem kapasitesi FLOPS birimiyle ölçülür. 1970'li yıllardan bu yana FLOPS değerleri logaritmik eksende dik bir tırmanış gösterdi. Transistör yoğunluğundaki katlanma, taşınabilir bilgi işlem aygıtlarının kapasitesini belirledi. Örneğin 1982 yılına ait taşınabilir Osborne bilgisayarı ile 2007 yılında tanıtılan iPhone arasındaki işlem yeteneği farkı bu büyüme temposunu doğrular niteliktedir.

Entegre devrelerin küçülmesi tüketici elektroniğinin diğer alanlarını da şekillendirdi. Ses sinyallerini gerçek zamanlı işleyen çipler sayesinde gürültü önleyici kulaklık mimarileri taşınabilir boyutlara indi. Görsel algılama sistemlerinde pikselleri ve işlem mantığını barındıran modern görüntü sensörü üniteleri de transistör ölçeklemesinin getirdiği fotolitografi yöntemleriyle üretilmektedir.

Rock Yasası: Üretim Maliyetlerinin Yükselişi

Moore yasasının getirdiği teknolojik faydalar artarken madalyonun diğer yüzünde üretim tesislerinin finansal boyutu yer alır. Moore'un İkinci Yasası olarak da bilinen Rock Yasası, yarı iletken üretim araçlarının ve fabrikasyon tesislerinin kurulum maliyetinin yaklaşık her dört yılda bir ikiye katlandığını savunur.

Mikroçip çizgileri nanometre seviyelerine indikçe aşırı ultraviyole (EUV) litografi makineleri ve tozsuz temiz oda ortamları zorunlu hâle gelmiştir. Gelişmiş bir yarı iletken fabrikasyon tesisinin maliyeti öngörülebilir biçimde oldukça yüksek seviyelere ulaşmaktadır. Bu durum kuralın yalnızca fiziksel değil ekonomik sınırlar barındırdığını gösterir.

Tarihsel Dönemler ve Yarı İletken Ölçeklemesi

Aşağıdaki tablo, Moore yasasının farklı dönemlerde hangi mimari ve üretim odaklarıyla ilerlediğini özetlemektedir:

DönemÖlçekleme SeviyesiTemel Odak NoktasıTipik Sistem Türü
1965 - 1975Mikron SeviyesiBileşen yoğunluğunu artırma, temel mantık kapılarıErken dönem entegre devreler
1975 - 1990Alt-mikron SeviyesiSaat hızını yükseltme, mikroişlemci mimarileriMasaüstü bilgisayarlar, mikrodenetleyiciler
1990 - 2005Derin Alt-mikronFrekans tırmanışı, pipelining, önbellek entegrasyonuKişisel bilgisayarlar, ilk nesil sunucular
2005 - 2020Nanometre SeviyesiÇok çekirdekli yapılar, enerji verimliliğiAkıllı telefonlar, çok çekirdekli sunucular
2020 ve SonrasıAngstrom Seviyesi3B istifleme, yapay zekâ hızlandırıcıları, heterojen mimarilerSüper bilgisayarlar, tensör işlemcileri

Fiziksel Sınırlar ve Tek Atomlu Transistörler

Transistör boyutları atomik ölçeklere yaklaştıkça kuantum tünelleme gibi fiziksel engeller devreye girer. Akım anahtar kapalıyken bile sızıntı yapmaya başlar ve silikon malzeme sınırlarına dayanır. Bu durum geleneksel ölçeklemenin yavaşlamasına yol açmıştır.

Yeni Güney Galler Üniversitesi (University of New South Wales) araştırmacıları, 2012'de rastgele numuneler yerine silikon kristaline hassas biçimde yerleştirilen tek bir atom üzerinden ilk işlevsel transistörü geliştirdi. Moore yasasının laboratuvar düzeyindeki tahminleri tek atom eşiğine 2020 yılı civarında varılacağını hesaplamıştı; araştırma bu takvimin birkaç yıl önünde gerçekleşti.

Mimari Çözümler ve Gelecek Yaklaşımları

Saat hızlarının termal sınırlamalar sebebiyle belirli bir frekansta tıkanması, endüstriyi saf transistör küçültmesinden mimari dönüşümlere yöneltti. Tek çekirdeğin frekansını zorlamak yerine aynı kırmık üzerine birden fazla çekirdek ekleme stratejisi standart oldu. Bunun yanında grafik işlem birimleri (GPU) ve yapay zekâ iş yükleri için tasarlanan özelleşmiş tensör işlemcileri paralel hesaplama modeline geçişi sağladı.

Çip üreticileri transistörleri tek bir düzlem üzerinde sıralamak yerine dikey olarak üst üste dizen üç boyutlu (3D) paketleme teknolojilerine yöneldi. Bu yöntem düzlemsel yüzey sınırlamasını aşarak birim hacme düşen transistör sayısını artırmaya devam etmektedir. Moore yasasının işaret ettiği iki yıllık periyot, saf silikon küçülmesinden ziyade gelişmiş paketleme ve özelleşmiş çip tasarımları yoluyla sürdürülmektedir.

Sık sorulan diğer sorular

Moore yasası bilimsel bir kanun mudur?

Hayır, fiziksel veya matematiksel bir doğa yasası değil; yarı iletken endüstrisindeki gözlemlere ve üretim trendlerine dayanan ampirik bir ilkedir.

Rock Yasası ile Moore Yasası arasındaki fark nedir?

Moore yasası mikroçipteki transistör sayısının iki yılda bir katlanmasını açıklarken, Rock Yasası çip üretim tesisleri ve ekipman maliyetlerinin dört yılda bir ikiye katlandığını belirtir.

Moore yasasını ilk kez kim, ne zaman öne sürdü?

Intel'in kurucu ortaklarından Gordon E. Moore tarafından 19 Nisan 1965 tarihinde Electronics dergisinde yayımlanan makalede öne sürülmüştür.

İlgili sayfalar

  • İnternetin tarihi: ARPANET'ten yapay zekâya

    İnternet tek bir mucidin ürünü değildir. 1969'daki dört düğümlü ARPANET gösteriminden başlayarak paket anahtarlama, Cerf'in protokolü, World Wide Web ve ticari kullanım aşamalarıyla küresel bir bilgi altyapısına dönüştü.

  • Transistör Nedir? Çalışma Prensibi ve Tarihi Gelişimi

    Transistör, elektrik akımını anahtarlamak veya zayıf sinyalleri yükseltmek için kullanılan en az üç bağlantı uçlu yarı iletken bir devre bileşenidir. Giriş ucuna uygulanan düşük voltaj ya da akım sayesinde diğer terminaller arasındaki ana akım denetlenir. Katı hal elektroniğinin temel taşı olan bu yapı, mikroişlemcilerden güç elektroniğine kadar tüm modern hesaplama altyapısını oluşturur.

  • Robotik Hareket Kontrolü PID Kontrol Algoritması

    Robotik hareket kontrolünde PID, hedef konum veya hız ile sensörlerden ölçülen değer arasındaki hatayı hesaplar ve bu hataya göre motorlara düzeltme komutu üretir. Oransal, integral ve türev bileşenlerinin kazançları uygun ayarlandığında sistem hedefe daha kararlı ve kontrollü biçimde yaklaşır.

  • Elektrik iletimi: yüksek gerilim ve şebeke

    Elektrik iletimi, elektrik enerjisinin üretim sahasından dağıtım şebekesine toplu olarak taşınmasıdır. Yüksek gerilim ve transformatörler kayıpları azaltır; hat türü, mesafe ve şebeke yönetimi verimliliği etkiler.

  • Barajlarda elektrik üretimi nasıl gerçekleşir

    Barajlarda elektrik üretimi, suyun hareket enerjisinin türbin ve jeneratör aracılığıyla elektrik enerjisine dönüştürülmesine dayanır. Baraj suyu depolar, akışı denetler ve gerekli düşü ile debiyi sağlar. Üretilen elektrik şebekeye verilir; pompaj depolama ile aynı su tekrar kullanılabilir.

  • Güneş pili: çalışma ilkesi ve türleri

    Güneş pili, güneş ışığını fotovoltaik etkiyle elektriğe çevirir. Silikon hücreler, inverter ve kablo gibi bileşenlerle ev veya şebeke kullanımına uygun akım üretilir. Verimlilik, konum, hava ve zamanla oluşan bozunma ile değişir.

Bu sayfa nasıl hazırlandı

Yazmadan önce konu aşağıdaki kaynaklarda araştırıldı. Sayfa ardından otomatik kalite denetimlerinden geçti.

Bu sayfadaki bir hatayı bildir