Wesloo
Tüm konularKonular

Yarı iletkenler

Yarı İletken Bant Aralığı Nedir? Enerji Bandı Açıklaması

Kısa cevap

Yarı iletken bant aralığı, değerlik bandının tepesi ile iletkenlik bandının tabanı arasındaki enerji farkıdır ve elektron volt cinsinden ölçülür. Bu genişlik malzemenin iletkenliğini, soğurduğu ışığın rengini ve hangi uygulamaya uygun olduğunu belirler. Silisyumda 1,1 eV, galyum arsenitte 1,4 eV, SiC ve GaN'da ise 2 eV'un üzerindedir.

Ana maddeler

  • Bant aralığı, bir elektronu değerlik bandından iletkenlik bandına çıkarmak için gereken en düşük enerjidir.
  • Aralığın genişliği malzemenin yalıtkan mı yarı iletken mi sayıldığını belirler; 4 eV üzeri genellikle yalıtkan kabul edilir.
  • Aynı sıcaklıkta dar aralıklı malzemeler daha çok taşıyıcı üretir; InAs ve InSb bu yüzden kızılötesi uygulamalarda öne çıkar.
  • Soğurulan ışığın dalga boyu aralığa bağlıdır: silisyum siyah, titanyum dioksit beyaz, kadmiyum sülfür sarı görünür.
  • Alaşım bileşimi, katmanlı büyütme ve gerilme ile aralık istenen değere ayarlanabilir.

Yarı iletken bant aralığı, bir malzemenin değerlik bandının en üst noktası ile iletkenlik bandının en alt noktası arasındaki enerji farkıdır ve Eg simgesiyle gösterilir. Bu fark, bağlı bir elektronu koparıp akıma katılabilecek hale getirmek için gereken en düşük enerjiyi tanımlar. Elektron volt (eV) cinsinden verilir; tek bir elektronun enerjisini joule ile yazmak pratik olmadığı için ölçek olarak eV kullanılır.

Bant aralığı tam olarak neyi ifade eder?

Katı bir kristalde atomlar birbirine yaklaştıkça tek atomun kesikli enerji seviyeleri genişleyerek bantlara dönüşür. Elektronlarla dolu en üst banda değerlik bandı, onun üzerinde yer alan ve normalde boş olan banda iletkenlik bandı denir. Arada elektronun bulunamayacağı bir yasak bölge kalır ve bant aralığı bu bölgenin enerji genişliğidir.

0 K sıcaklıkta değerlik bandı tamamen doludur, iletkenlik bandında ise taşıyıcı yoktur; malzeme bu noktada yalıtkan gibi davranır. Sıcaklık yükseldikçe elektronların bir kısmı ısıl enerjiyle aralığı aşarak iletkenlik bandına geçer ve geride boşluk denen pozitif yüklü yerler bırakır. Silisyumda aralık 1,1 eV, galyum arsenitte 1,4 eV dolayındadır. Bu değerler oda sıcaklığındaki ısıl enerjiden kat kat büyüktür, bu yüzden elektronların yalnızca küçük bir bölümü karşı tarafa geçebilir.

İletken, yarı iletken ve yalıtkan arasındaki fark nedir?

İletkenlerde değerlik ve iletkenlik bantları örtüşür, yasak bölge yoktur; elektronlar düşük bir gerilimle bile hareket eder. Yalıtkanlarda aralık çok geniştir ve pratik koşullarda elektronlar bu aralığı aşamaz. Yarı iletkenler bu iki uç arasında durur: aralık sıfırdan büyüktür ama yalıtkanlarınki kadar geniş değildir.

Yarı iletken ile yalıtkan arasındaki ayrım kesin bir sınırla çizilmez; bu ayrım, kabul gören ölçütlere dayanır. Yaygın kabul, aralığı 4 eV'un üzerinde olan malzemeleri yarı iletken saymamak yönündedir; bunlar pratik koşullarda yarı iletken davranış göstermez. Sınıflandırmada tek ölçüt aralık değildir, elektron hareketliliği de belirleyici olur.

Malzeme sınıfıBant aralığıÖrnekDavranış
İletkenYok, bantlar örtüşürBakır, alüminyumTaşıyıcılar her sıcaklıkta serbest
Dar aralıklı yarı iletken0,1-1 eVInAs, InSbKızılötesine duyarlı, ısıl taşıyıcı yoğunluğu yüksek
Orta aralıklı yarı iletken1-1,5 eVSilisyum, GaAsElektronik ve güneş hücrelerinde yaygın
Geniş aralıklı yarı iletken2-3,4 eVSiC, GaN, TiO2Yüksek gerilim, sıcaklık ve frekans
Yalıtkan4 eV ve üzeriFüzyon silikası, kuvarsPratik koşullarda akım taşımaz

Yarı iletken bant aralığı iletkenliği nasıl belirler?

Katkısız bir yarı iletkende akımı taşıyan tek kaynak, aralığı aşabilen elektronlar ve onların geride bıraktığı boşluklardır. Bu taşıyıcıların sayısı aralığın genişliğine ve sıcaklığa göre büyük ölçüde değişir. Aynı sıcaklıkta dar aralıklı bir malzemede serbest taşıyıcı sayısı, geniş aralıklı bir malzemedekine göre kat kat yüksektir.

InAs ve InSb gibi dar aralıklı malzemelerde, oda sıcaklığına yakın sıcaklıklarda bile kayda değer sayıda serbest taşıyıcı bulunur; SiC ve GaN gibi geniş aralıklı malzemelerde ise bu sayı çok daha düşük kalır. Aralık sabitken taşıyıcı sayısını artırmanın yolu katkılamadır: yarı iletken katkılama süreci ile malzemeye verici ya da alıcı atomlar eklenir. Katkılanmış bölgeler yan yana geldiğinde PN eklemi çalışma prensibi devreye girer ve diyot ile transistör davranışı ortaya çıkar. Kanal iletkenliğinin kapı gerilimiyle denetlenmesi de MOSFET nasıl çalışır sorusunun cevabının temelinde yatan bant yapısına dayanır.

Bant aralığı malzemenin rengini belirler mi?

Belirler. Bir yarı iletken, enerjisi aralıktan küçük olan fotonları soğurmaz; aralığa eşit ya da ondan büyük enerjili fotonları soğurur. Emilen ışığın rengi aralığın enerjisine karşılık gelir, üstündeki bütün kısa dalga boyları da emilir. Geriye kalan ışık malzemenin gözle görülen rengini verir.

Silisyum (1,1 eV) ve GaAs (1,4 eV) görünür bölgedeki bütün renkleri soğurdukları için siyah görünürler. Titanyum dioksitin aralığı 3,0 eV dolayındadır, yalnızca morötesi ışığı emer ve beyaz kalır. Demir(III) oksitin aralığı 2,2 eV'tur; 560 nm'den kısa dalga boylarını, yani yeşil, mavi ve mor ışığı soğurur ve kırmızı-turuncu görünür. Kadmiyum sülfürün aralığı 2,6 eV olup mavi ile moru emdiği için sarıdır.

Doğrudan ve dolaylı bant aralığı ne demek?

Aralığın genişliği tek başına yeterli bilgi değildir; bantların kristal momentum uzayındaki konumu da önemlidir. Doğrudan aralıklı malzemelerde iletkenlik bandının en düşük noktası ile değerlik bandının en yüksek noktası aynı momentum değerinde bulunur. Bu malzemeler bant kenarına yakın ışığı güçlü biçimde soğurur ve ışık yaymada verimlidir. Dolaylı aralıklı malzemelerde iki nokta momentum olarak farklıdır; silisyum bu gruptadır ve ışık yayan cihazlarda tercih edilmez.

Optik aralık ile elektronik aralık da her zaman aynı değildir. Silisyum ve galyum arsenit gibi inorganik yarı iletkenlerin çoğunda elektronlarla boşluklar arasındaki etkileşim yok denecek kadar azdır; eksiton bağlanma enerjisi düşük kaldığı için iki aralık arasındaki fark çoğu zaman yok sayılır. Organik yarı iletkenlerde ve tek duvarlı karbon nanotüplerde bu fark belirgin olabilir.

Bant aralığı mühendisliği nasıl yapılır?

Aynı malzeme ailesinde aralığı istenen değere çekmek mümkündür. Bant aralığı mühendisliği, alaşım bileşimini değiştirerek aralığı denetlemek anlamına gelir; GaAlAs, InGaAs ve InAlAs bu amaçla kullanılan alaşımlardır. İkinci yol, farklı bileşimlerde katmanları üst üste büyütmektir. Moleküler demet epitaksisi gibi yöntemlerle dönüşümlü bileşime sahip katmanlı yapılar üretilir.

Üçüncü yol gerilme uygulamaktır. Epitaksiyel ya da topolojik olarak malzemeye gerinim vermek bant yapısını ve dolayısıyla aralığı değiştirir. Bu yaklaşımlar bir arada da kullanılabilir; lazer ve dedektör tasarımında istenen dalga boyunu tutturmak genellikle alaşım oranını ayarlamaktan geçer.

Geniş ve dar aralıklı malzemeler nerede kullanılır?

Silisyum karbür ve galyum nitrür geniş aralıklı yarı iletkenlerin en bilinen örnekleridir. Geniş aralıkları ve yüksek kritik elektrik alanları sayesinde bu malzemeler yüksek güç, yüksek gerilim, yüksek sıcaklık ve yüksek frekans uygulamalarına uygundur. Füzyon silikası ile kuvarsın elektronik aralıkları da geniştir; ancak bu malzemeler geniş aralıklı yarı iletken değil, yalıtkan olarak sınıflandırılır.

Dar aralıklı malzemeler, enerjisi düşük ve dalga boyu uzun fotonları algılayabilir. InAs ve InSb kızılötesi dedektörlerde, kızılötesi görüntülemede ve spektroskopide kullanılır. Cıva-kadmiyum-tellür (HgCdTe), VO2, InSb ve Bi2Te3 gibi malzemeler kızılötesi fotodedektörlerde ve ısıyı elektriğe çeviren termoelektrik uygulamalarda yer bulur.

Bant aralığı güneş hücrelerinin verimini nasıl etkiler?

Bir fotovoltaik hücrenin güneş tayfının hangi bölümünü soğuracağını optik bant aralığı belirler. Aralıktan küçük enerjili fotonlar hiç soğurulmaz. Aralığı aşan fotonların büyük bölümü ise fazla enerjisini ısıya dönüştürür. İki durum da verime katkı sağlamaz; bu yüzden hücre tasarımında aralık, tayfın en yoğun bölgesine denk gelecek biçimde seçilir.

Silisyumun 1,1 eV'luk aralığı bu dengeyi makul biçimde tutturur. Malzemenin silikon wafer üretim süreci sayesinde büyük ölçekte üretilebilmesi, onu hem elektronikte hem fotovoltaikte baskın konuma taşır.

Sık sorulan diğer sorular

Bant aralığı neden eV cinsinden verilir?

Tek bir elektronun enerjisi joule ölçeğinde okunması zor küçük sayılara karşılık gelir. 1 eV, bir elektronun 1 voltluk potansiyel farkında kazandığı enerjidir ve bant aralığı değerleri bu ölçekte anlaşılır sayılar verir.

Sıcaklık arttığında yarı iletkenin iletkenliği neden yükselir?

Daha çok elektron ısıl enerjiyle aralığı aşar ve taşıyıcı yoğunluğu artar. Metallerde ise sıcaklık yükseldikçe saçılma çoğaldığı için direnç artar.

Katkılama bant aralığını değiştirir mi?

Belirgin biçimde değiştirmez. Katkı atomları yasak bölgede sığ enerji seviyeleri oluşturur ve taşıyıcı sayısını artırır; aralığı değiştirmenin yolu alaşım bileşimi, katmanlı yapı ya da gerilmedir.

Hangi yarı iletkenler ışık yayar?

Doğrudan bant aralıklı olanlar. GaAs ve GaN bu gruptadır; dolaylı aralıklı silisyum ışık yaymada verimsiz kaldığı için LED ve lazerlerde tercih edilmez.

Geniş aralıklı malzemeler neden yüksek sıcaklıkta çalışabilir?

Isıl olarak üretilen taşıyıcı sayısı düşük kaldığı için cihaz sıcaklıkla kontrolsüz akım kazanmaz. Yüksek kritik elektrik alanı da daha yüksek gerilime dayanmasını sağlar.

İlgili sayfalar

  • Moore Yasası Fiziksel Sınırları ve Çip Teknolojisi

    Moore Yasası bir doğa yasası değil; tümleşik devrelerdeki transistör sayısının yaklaşık iki yılda bir ikiye katlandığını gösteren bir gözlemdir. Bu eğilim onlarca yıl sürdü ama kuantum tünelleme, ısı yoğunluğu, atom ölçeği ve üretim araçlarının artan maliyeti aynı anda sınırları daralttı. Kazanç artık daha çok başka alanlarda aranıyor.

  • Gelişmiş Yarı İletken Paketleme Nedir? Türleri ve Faydaları

    Gelişmiş yarı iletken paketleme, ayrı ayrı üretilen çipleri tek bir elektronik gövdede buluşturan ve birbirine bağlayan üretim adımlarını kapsar. Tek yonganın sınırlarını aşarak aynı alanda daha fazla işlem gücü, daha az güç tüketimi ve daha düşük toplam maliyet sağlar. 2.5D, 3D-IC, fan-out wafer-level paketleme, system-in-package ve heterojen entegrasyon bu alanda en çok kullanılan yöntemlerdir.

  • Silisyum vs Galyum Nitrür: Güç Elektroniğinde Yeni Dönem

    Silisyum, güç elektroniğinin ucuz ve olgun temelidir; ancak bloke edilen gerilim ve anahtarlama frekansı yükseldikçe kayıpları büyür. Galyum nitrür, 3,4 eV'lik geniş bant aralığı ve çok daha yüksek kritik elektrik alanı sayesinde aynı dirençte daha küçük, daha hızlı anahtarlayan transistörler sunar. Seçim gerilim sınıfına, frekansa, soğutma bütçesine ve toplam sistem maliyetine göre yapılır.

  • FinFET GAAFET Farkı: Yeni Nesil Transistör Teknolojisi

    FinFET GAAFET farkı, kapının kanalı sarma biçiminde ortaya çıkar: FinFET dikey bir fin'i üç yönden denetlerken GAAFET üst üste dizilmiş yatay kanalları dört yönden kuşatır. Tam sarma daha iyi sızıntı denetimi, daha düşük çalışma gerilimi ve kanal genişliğini serbestçe ayarlama imkanı sağlar. Bu yüzden 3 nm altı ve 2 nm sınıfı üretimde GAA nanosheet yapısına geçildi.

  • Silikon Wafer Üretim Süreci: Adım Adım Yarı İletken Üretimi

    Silikon wafer üretim süreci, kuvars kumunun karbonla indirgenip elektronik sınıf polisilikona dönüştürülmesiyle başlar; polisilikon Czochralski ya da Float Zone yöntemiyle tek kristal ingot haline getirilir. İngot uçları kesilip çapı taşlandıktan sonra elmas kaplı tel testerelerle ince diskler halinde dilimlenir, kenarları yuvarlatılır ve yüzey lepleme, dağlama ile kimyasal mekanik düzleştirmeden geçer. Süreç, yüzeyi mikrometre altı toleranslarda düz ve kusursuz bir taban elde etmeyi amaçlar; çip katmanları bu tabanın üzerine işlenir.

  • Çip Üretiminde Fotolitografi Nedir? Süreç ve Adımlar

    Çip üretiminde fotolitografi, tasarlanan devre desenini silisyum gofret üzerindeki fotorezist katmanına ışıkla aktaran üretim adımıdır. Maske, ışık kaynağı ve rezist kimyası birlikte çalışır; geliştirme sonrası kalan desen aşındırmayla kalıcı bir yapıya dönüşür. Modern bir devre için bu çevrim onlarca, çoğu zaman 50'den fazla kez tekrarlanır.

Bu sayfa nasıl hazırlandı

Yazmadan önce konu aşağıdaki kaynaklarda araştırıldı. Sayfa ardından otomatik kalite denetimlerinden geçti.

Bu sayfadaki bir hatayı bildir