Wesloo
Tüm konularKonular

Mayalar ve Aztekler

Maya Sayı Sistemi ve Sıfır Kavramı Nasıl Çalışıyordu?

Kısa cevap

Maya sayı sistemi, yirmi tabanlı ve basamak değerine dayalı bir gösterimdi: noktalar birleri, yatay çizgiler beşleri, kabuk biçimli işaret ise sıfırı gösteriyordu. Sayılar genellikle alttan üste doğru yazılıyor, sıfır da boş kalan basamakları belirterek büyük sayıların doğru okunmasını sağlıyordu.

Ana maddeler

  • Sistem onluk değil, yirmilik tabana dayanıyordu.
  • Bir nokta 1, bir yatay çizgi 5 değerindeydi.
  • Kabuk biçimli sıfır işareti boş basamağı gösteriyordu.
  • Basamaklar çoğunlukla dikey diziliyor ve alttan yukarı okunuyordu.
  • Sayı gösterimi takvim kayıtları ve astronomi hesaplarıyla bağlantılıydı.

Maya sayı sistemi hangi kurala dayanıyordu?

Maya sayı sistemi, sayıların değerini hem kullanılan işaretlerle hem de bu işaretlerin bulunduğu basamakla belirliyordu. Günlük hayatta alışık olduğumuz onluk düzende basamaklar 1, 10, 100 diye büyür; Maya gösteriminde ise temel artış yirmi kat üzerinden ilerler. Bu nedenle ikinci basamak 20’leri, üçüncü basamak 400’leri, sonraki basamak da 8.000’leri ifade eder.

Bu, konumsal bir yazım sistemidir. Bir işaretin anlamı yalnız başına sabit kalmaz; sayı içindeki yeri, temsil ettiği miktarı değiştirir. Yirmi tabanlı düzen, sayıları yalnızca nokta ve çizgileri yan yana getirerek değil, bunları uygun basamaklara yerleştirerek kurar. Böylece az sayıda temel işaretle küçük miktarlar da çok büyük değerler de gösterilebilir.

Sayılar çoğunlukla yatay işaret dizilerinin üst üste yerleştirilmesiyle yazılırdı. Basamaklar dikey bir sırada düzenlenir ve okuma alttan başlardı. En alttaki bölüm birleri, onun üzerindeki bölüm yirmilikleri, sonraki bölüm ise dört yüzlükleri temsil ederdi. Bu yön, modern sayıların soldan sağa yazılmasına alışmış okur için ilk bakışta ters gelebilir.

Nokta, çizgi ve kabuk neyi gösteriyordu?

Sistemin temelinde üç işaret bulunuyordu: bir birimlik noktalar, beş birimlik yatay çizgiler ve sıfır için kullanılan kabuk benzeri biçim. Nokta ve çizgi, bir basamağın içindeki miktarı belirtirdi. Kabuk işareti ise o basamakta değer bulunmadığını anlatırdı; bu işleviyle yalnızca süsleyici bir sembol değil, sayının doğru okunmasına yardım eden bir gösterimdi.

Bir basamakta beş nokta bir çizgiye dönüştürülürdü. İki çizgi on, üç çizgi on beş, dört çizgi ise yirmi ederdi. Bir basamakta yirmiye ulaşan miktar, tek bir bölümde bırakılmaz; bir üst basamağa aktarılırdı. Bu düzen, onluk sistemde dokuzdan sonra yeni basamağa geçilmesine benzer, ancak burada geçiş eşiği yirmidir.

GösterimDeğerAçıklama
Bir nokta1Bir birim
Bir yatay çizgi5Beş birim
Bir kabuk işareti0Boş basamak
Dört yatay çizgi20Bir üst basamağa geçiş eşiği

İşaretler çoğu zaman nokta ve çizgilerin belirgin biçimde seçilebildiği düzenli kümeler halinde verilirdi. Noktalar, çizgilerin üstünde sıralanabilirdi. Sayıyı okumak için önce her basamaktaki noktaların ve çizgilerin toplamını bulmak, ardından her toplamı basamak değerine göre çarpmak gerekir.

Bir sayı adım adım nasıl okunur?

33’ün yazımı, basamakların nasıl çalıştığını gösterir. Sayının alt basamağında üç nokta ve iki çizgi bulunursa bu bölüm 3 + 10, yani 13 eder. Üstteki basamakta bir nokta yer alır; bu nokta tek başına 1 olsa da yirmilik basamakta bulunduğundan 20 değerindedir. İki basamak toplandığında 20 + 13 = 33 elde edilir.

  1. En alttaki basamağı belirleyin ve nokta ile çizgilerin toplamını bulun.
  2. Üst basamağa geçerken değeri yirmiyle çarpılmış kabul edin.
  3. Her basamaktaki miktarı kendi basamak değeriyle çarpın.
  4. Sonuçları toplayarak sayının tamamını bulun.

Aynı yöntem daha yüksek sayılara da uygulanır. Örneğin üçüncü basamaktaki bir nokta, bir değil 400 anlamına gelir; çünkü bu basamak 20 × 20 değerindedir. İkinci basamaktaki üç birim ise 3 × 20, yani 60 eder. Basamakları ayrı ayrı hesaplamak, işaret kalabalık görünse bile yazımı çözmeyi kolaylaştırır.

Sıfır neden gerekliydi?

Sıfır, Maya yazımında boş kalan basamağı gösterebiliyordu. Bir basamak atlanıp hiçbir işaret konmasaydı, sonraki basamakların konumu belirsizleşebilirdi. Kabuk biçimli işaret, ilgili yerde miktar bulunmadığını açıkça belirterek sayı düzenini korurdu. Bu nedenle sıfır, yalnızca “hiçlik” anlamına gelen bir işaret değil, basamaklı gösterimin işlemesini sağlayan bir yer tutucuydu.

Onluk sistemde 204 sayısını yazarken onlar basamağının boş olduğunu sıfırla belirtiriz. Yirmilik bir düzende de aynı genel ihtiyaç vardır: arada boş kalan basamağın görünür olması gerekir. Sıfır işareti, üst ve alt basamakların birbirine karışmasını önler. Bu işlev, özellikle takvim tarihleri gibi çok basamaklı kayıtların okunmasında önem kazanır.

Burada iki fikri birbirinden ayırmak yararlıdır. Birincisi, bir konumun boş olduğunu gösteren sıfır işaretidir. İkincisi, sıfırın bir sayı olarak ele alınmasıdır. Uzun Sayım’da sıfır kullanan bir tarih, MS 3. yüzyıldan öncesine ait olarak bulunmamıştır; yine de daha erken tarihlerin, sıfırın o dönemde bilindiğine dolaylı kanıt oluşturduğu kabul edilir.

Bu yazım takvim ve astronomiyle nasıl ilişkiliydi?

Sayı gösterimi, tarihlerin kayda geçirilmesinde kullanılıyordu. Uzun Sayım gibi takvim düzenlerinde birden fazla basamağı birlikte okumak gerekir; basamak değerleri, kaydedilen zaman miktarını belirler. Boş basamakların işaretlenebilmesi, tarih dizilerinin karışmadan yazılmasına yardımcı olur. Takvim döngülerinin işleyişini öğrenmek isteyenler için Maya takvimindeki döngüler ve zaman hesabı bu sayısal gösterimin bağlamını genişletir.

Astronomik gözlemler ve takvim hesapları, çok sayıda değerin karşılaştırılmasını gerektiriyordu. Basamaklı yazım bu tür hesapları kaydetmeye elverişliydi; ancak bir sayı sisteminin varlığı, her hesaplamanın bugünkü biçimde yapıldığı anlamına gelmez. Burada asıl avantaj, miktarların belirli ve tekrarlanabilir işaretlerle yazılabilmesiydi. Sayılar tarih kayıtlarının yanında anıtsal yazıtlarda da görülebilirdi.

Rakamlar her zaman yalnızca nokta, çizgi ve kabuk biçiminde gösterilmedi. Bazı anıtsal kabartmalarda sayılarla ilişkili yüz biçimli işaretlere de rastlanır. Bu biçimler, sayı değerleriyle bağlantılı tanrısal figürleri temsil edebiliyordu; fakat günlük ya da sıradan sayı gösteriminde temel yöntem nokta ve çizgilere dayanıyordu. Yüz glifleri, özellikle ayrıntılı anıtsal örneklerle ilişkilidir.

Sistemi onluk yazımla karşılaştırmak

Bugün yaygın kullandığımız onluk sistemin basamakları onar kat büyür. Maya sisteminde temel büyüme yirmi kattır. Bu fark, aynı miktarın iki sistemde farklı işaret düzenleriyle yazılmasına yol açar. Örneğin 33, onluk sistemde üç onluk ve üç birlikten oluşur; Maya gösteriminde ise bir yirmilik ve on üç birlik olarak ayrılır.

İki sistemin ortak yanı, konumun değeri değiştirmesidir. Onluk yazımda 4, birler basamağında dört; onlar basamağında kırk olur. Maya yazımında da bir nokta, bulunduğu yere göre 1, 20 ya da 400 değerini alabilir. Bu benzerlik, Maya sayılarını modern basamak fikriyle karşılaştırarak anlamayı kolaylaştırır; taban farklılığını gözden kaçırmamayı da gerektirir.

Yirmilik taban, sayma biçiminin onluk sistemden farklı olduğunu gösterir; kendi içinde tutarlı bir hesap düzenidir. Nokta ve çizgiler küçük miktarları bir araya getirirken, üst basamaklar daha büyük grupları ifade eder. Sıfır da bu düzenin boş konumlarını görünür kılar. Dolayısıyla Maya sayılarını çözmenin anahtarı, önce işaretleri tanımak, sonra her kümenin hangi basamakta durduğunu belirlemektir.

Sayılar Maya yazısının neresinde duruyordu?

Sayılar, Maya kültüründe kullanılan daha geniş yazı ve kayıt geleneklerinin bir parçasıydı. Matematiksel işaretleri, yazı sistemindeki gliflerle karıştırmamak gerekir: sayılar belirli miktarları gösterirken yazı glifleri sözcük ve seslerle ilgili farklı işlevler üstlenirdi. Bu ayrımı anlamak için Maya yazı sistemindeki hiyeroglifler ve sesler konusuna bakılabilir.

Sayı işaretlerinin taş üzerine işlenmesi ya da tarih kayıtlarında kullanılması, aynı temel düzenin farklı ortamlara uyarlanabildiğini gösterir. Bir yazıtta sayısal bir diziyi incelerken, işaretin biçimi kadar yerleşimine de dikkat etmek gerekir. Noktaların ve çizgilerin toplamı tek başına yeterli değildir; dikey basamak konumu hesaba katılmazsa sayı yanlış okunabilir.

Maya sayı sistemi, üç temel işareti yirmilik basamak düzeninde kullanıyordu. Nokta birimi, çizgi beş birimi, kabuk ise sıfır değerini veya boş basamağı gösteriyordu. Basamakları alttan yukarı doğru hesaplamak, sayıların nasıl kurulduğunu ve takvim kayıtlarında nasıl kullanılabildiğini açıklar.

Sık sorulan diğer sorular

33 sayısı Maya sisteminde nasıl hesaplanır?

Üst basamaktaki bir nokta 20, alt basamaktaki üç nokta ve iki çizgi 13 eder. Bu iki miktar toplandığında 33 bulunur.

İlgili sayfalar

  • Aztek İmparatorluğu Toplumsal Yapısı ve Sınıflar

    Aztek İmparatorluğu’nda toplum, hükümdarın ve soyluların üstte bulunduğu; rahipler, savaşçılar, tüccarlar, zanaatkârlar ve çiftçilerin farklı görevler üstlendiği katmanlı bir düzene sahipti. Aile ve mahalle bağlarını bir araya getiren calpulli, gündelik yaşamı örgütlerken vergi, eğitim, din ve askerlik de sınıfsal konumları etkiliyordu.

  • Antik Mezoamerika Top Oyunu Nasıl Oynanırdı?

    Antik Mezoamerika top oyunu, iki takımın ağır kauçuk topu çoğunlukla kalça gibi vücut bölümleriyle karşılayıp taş bir sahada oyunda tutmaya çalıştığı, kuralları döneme ve topluma göre değişen bir oyundu. Maya ve Aztek toplumlarında spor olmanın ötesinde dinsel anlatılar ve siyasi törenlerle bağlantılıydı; ancak her karşılaşmanın insan kurbanıyla bittiğini söylemek doğru değildir.

  • Aztekler neden insan kurban ederdi? İnançlar

    Aztekler, tanrılara borçlu olduklarına ve kan ile yaşam sunularının evrenin düzenini korumaya yardım ettiğine inanıyordu. İnsan kurbanı, özellikle güneşin yolculuğunun sürmesi ve krizlerin aşılması için yapılan dinsel sunuların en ağır biçimlerinden biriydi.

  • Maya Takvimi Nasıl Çalışır? Döngüler ve Zaman

    Maya takvimi tek bir çizelge değil, farklı amaçlarla kullanılan ve birbirine bağlanan zaman hesaplama sistemleriydi. 260 günlük Tzolk’in ile 365 günlük Haab’ günleri birlikte tanımlıyor, Uzun Sayım ise daha uzun tarih aralıklarını kaydetmeye yarıyordu.

  • aztek cinampa yuzen bahceler tarim sistemi: İşleyişi

    Aztek çinampaları, sığ göl alanlarında kamış ve bitki örtüsüyle desteklenen, çamur ve göl tortusuyla yükseltilmiş sabit tarım parselleriydi. Etraflarındaki kanallardan su alıyor, bu kanallardan çıkarılan verimli tortuyla besleniyor ve mısır, fasulye, kabak gibi ürünlerin yetiştirilmesine imkân veriyordu.

  • Maya yazı sistemi hiyeroglifler: Glifler ve Sesler

    Maya yazı sistemi, sözcükleri temsil eden logogramlarla tek heceli sesleri gösteren işaretleri bir arada kullanan logosilabik bir sistemdi. Yazıcılar bu işaretleri glif blokları içinde düzenler, metinleri çoğunlukla çift sütunlar halinde okuturdu.

Bu sayfa nasıl hazırlandı

Yazmadan önce konu aşağıdaki kaynaklarda araştırıldı. Sayfa ardından otomatik kalite denetimlerinden geçti.

Bu sayfadaki bir hatayı bildir